تیتر خبرها

نگاهي به 2 قرارداد 1921 و1940 بين ايران و شوروي درباره خزر

نگاهي به 2 قرارداد 1921 و1940 بين ايران و شوروي درباره خزر
نويسنده: حامد
نقشه سهم ایران در ردیای خزر
نقشه سهم ایران در ردیای خزر

اجلاس سران 5 کشور ساحلي خزر درباره تدوين رژيم حقوقي جامع درياي خزر امروز در باکو برگزار مي شود چند روز پيش از بر گزاري اين اجلاس محمد مهدي آخوندزاده نماينده ويژه کشورمان در امور درياي خزر ، در مصاحبه با خبرگزاري مهر از عدم عقب نشيني ايران از مفاد قرار دادهاي 1921 و 1940 ( بين ايران و اتحاد جماهير شوروي ) درباره درياي خزر ، حتي به اندازه يک سر سوزن خبر داد.از اين رو نگاهي داريم به مواد مربوط به استفاده از پهنه آبي خزر در اين دو قرارداد. پس از عهدنامه هاي ظالمانه و يک طرفه گلستان و ترکمانچاي بين ايران و تزارهاي روسيه (در ربع اول قرن نوزدهم ) قرار داد 1921 که ناظر بر حقوق مورد توافق ايران و روسيه در پهنه آبي خزر و ديگر مسايل و موضوعات مورد علاقه طرفين بود ، نخستين قرار داد رسمي بين ايران و دولت روسيه بود که از موضعي تقريبا برابر منعقد شده است. حاکمان دولت کارگري جديد روسيه که تازه به قدرت رسيده بودند و هنوز آتش آرمان هاي انقلابي آنها خاموش نشده بود ، تلاش کردند در اين قرار داد اصل انصاف را رعايت کرده و از موضع يک کشور همسايه و برابر و در عين حال انقلابي و طرفدار ملت هاي مستضعف و ضعيف ، با ايران وارد تعامل شوند و از اين رو در نخستين فصل از فصول بيست و شش گانه قرار داد 1921 که در تاريخ 26 فوريه 1921 ( 7 اسفند 1299 هجري) بين نمايندگان دولتين ايران و شوروي روسيه منعقد شد آمده است : ” دولت شوروي روسيه مطابق بيانيه هاي خود راجع به مباني سياست روسيه نسبت به ملت ايران مندرجه در مراسلات 14 يانوار 1918 و 26 ايون 1919 يک مرتبه ديگر رسما اعلان مي نمايد که از سياست جابرانه که دولت هاي مستعمراتي روسيه که به اراده کارگران و دهاقين اين مملکت سرنگون شدند نسبت به ايران تعقيب مي نمودند قطعا صرف نظر مي نمايد. نظر به آنچه گفته شد و با اشتياق به اين که ملت ايران مستقل و سعادتمند شده و بتواند آزادانه در دارايي خود تصرفات لازمه را بنمايد دولت شوروي روسيه تمام معاهدات و مقاولات و قراردادها را که دولت تزاري روسيه با ايران منعقد نموده و حقوق ملت ايران را تضييع مي نمود ملغي و از درجه اعتبار ساقط شده اعلان مي نمايد.” همچنين در فصل يازدهم اين قرار داد دولت شوروي روسيه به صراحت تعهد مي دهد : ” نظر به اينکه مطابق اصول بيان شده در فصل هشتم اين عهدنامه منعقده در دهم فورال ( فوريه ) 1828 مابين ايران و روسيه در ترکمان چاي نيز که فصل هشتم آن حق داشتن بحريه را در بحر خزر از ايران سلب نموده بود از درجه اعتبار ساقط است لهذا طرفين معظمتين متعاهدتين رضايت مي دهند که از زمان امضاء اين معاهده هر دو بالسويه حق کشتي راني آزاد در زير بيرق هاي خود در بحر خزر داشته باشند.” در فصل دوازدهم قرار داد 1921 نيز آمده است : ” دولت شوروي روسيه پس از آنکه رسما از استفاده از فوايد اقتصادي که مبتني بر تفوق نظامي بوده صرف نظر نمود اعلان مي نمايد که علاوه بر آنچه در فصول نه و ده ذکر شد ساير امتيازات نيز که دولت سابق تزاري عنقا براي خود و اتباع خود از دولت ايران گرفته بود از درجه اعتبار ساقط مي باشند.”

با توجه به اينکه در آن زمان هنوز موضوع اکتشافات نفتي و گازي در درياچه خزر به صورت جدي مطرح نبود و انتفاع از اين بزرگ ترين درياچه بسته جهان بيشتر در حد صيد و شيلات بود ، در فصل چهاردهم قرار داد 1921 آمده است : ” با تصديق اهميت شيلات سواحل بحر خزر براي اعاشه ( امرار معاش) روسيه دولت ايران پس از انقضاء اعتبار قانوني تقبلات ( تعهدات ) فعلي خود نسبت به شيلات مزبوره حاضر است که با اداره ارزاق جمهوريت اتحادي اشتراکي شوروي روسيه قراردادي در باب صيد ماهي با شرايط خاصي که تا آن زمان معين خواهد شد منعقد نمايد.” قرار داد 1921 بين ايران و روسيه يکي از بهترين و منصفانه ترين قرار دادهاي دوجانبه تاريخ ديپلماسي ايران است که متاسفانه با توجه به شرايط داخلي ايران ، دولتمردان آن زمان کشورمان ( اواخر دوران قاجار ) نتوانستند به موقع تعهدات روسيه کمونيستي جديد در اين قرار داد را از حالت نسيه به نقد تبديل کنند و تا ” تنور داغ بود نان خود را بچسبانند “. اما در قرار داد سال 1940 که در 25 مارس (5 فروردين 1319) بين نمايندگان تام الاختيار دولتين ايران و روسيه درتهران به امضا رسيد ، لحن قرار داد کمي متفاوت از قرار داد 1921 بود و در اين قرار داد که در زمان زمامداري استالين بر شوروي منعقد شد ، روس ها از موضع بالا تر برخورد کردند که اگر متن دو قرار داد در کنار يکديگر قرار گيرد ، تفاوت لحن کاملا محسوس است. با اين حال در اين قرار داد نيز که بندهايي از آن به چگونگي امور بازرگاني و حقوق گمرکي بين دو کشور و بندهاي ديگر آن ناظر بر حقوق کشتيراني دو طرف دردرياي خزر بود ، تلاش شده بود تا به حقوق ايران و شوروي با ديدي متساوي تر از دوران روابط ايران با تزارها نگاه شود. در ماده دوازدهم از اين قرار داد شانزده ماده اي درباره حقوق کشتيراني طرفين در آب هاي خزر آمده است : ” 1- با کشتي‌هايي که زير پرچم يکي از طرفين متعاهدتين در درياي خزر سير مي‌نمايند در بندرهاي طرف متعاهد ديگر چه در حين ورود و چه در مدت توقف و چه درموقع خروج از هر حيث مثل کشتي‌هاي کشوري رفتار مي‌شود. 2- کشتي‌هاي مزبوره عوارض بندري ديگري نخواهد پرداخت جز آنچه قانونا براي کشتي‌هاي کشوري وضع گرديده آن هم به همان شرايط و با همان معافيت‌ها… 3- کابوتاژ به کشتي‌هاي کشوري طرفين متعاهدتين اختصاص دارد معهذا موافقت حاصل شده است که هر يک از طرفين متعاهدتين به کشتي‌هايي که زير پرچم طرف ديگر سير مي‌نمايند حق کابوتاژ را براي حمل و نقل مسافر و بار در درياي خزر بدهد. 4- صرفنظر از مقررات فوق هر يک از طرفين متعاهدتين ، ماهيگيري را در آب‌هاي ساحلي خود تا حد ده ميل دريايي‌ به کشتي‌هاي خود اختصاص داده و اين حق را براي خود محفوظ مي‌دارد که واردات ماهي‌هاي صيد شده از طرف کارکنان کشتي‌هايي را که زير پرچم او سير مي‌نمايند از تخفيفات و مزاياي خاصي بهره‌مند سازد. 5- کشتي‌هايي که در درياهايي غير از درياي خزر زير پرچم يکي از طرفين متعاهدتين سير مي‌نمايند در آب‌هاي کشوري و بندرهاي طرف متعاهد ديگر از حيث شرايط کشتيراني و هرگونه عوارض از همان حقوق و مزايايي که در اين مورد به کشتي‌هاي دولت کاملة‌الوداد اعطا مي‌گردد بهره مند مي‌شوند. 6- کشتي‌هاي يدک‌کش که کشتي‌ ديگري را به طور يدک مي‌کشند از پرداخت عوارض بندري (از هر تن ظرفيت کشتي) معاف مي‌باشند. ” در ماده سيزدهم حق کشتيراني در درياي خزر به طور برابر صرفا در انحصار دو کشور ايران و روسيه مي ماند . در اين ماده آمده است : ” طرفين متعاهدتين بر طبق اصولي که در عهدنامه مورخ 26 فوريه 1921 بين ايران و جمهوري متحد سوسياليستي شوروي روسيه اعلام گرديده است موافقت دارند که در تمام درياي خزر کشتي‌هايي جز کشتي‌هاي متعلق به ايران يا به اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي يا متعلق به اتباع و بنگاه‌هاي بازرگاني و حمل و نقل کشوري يکي از طرفين متعاهدتين که زير پرچم ايران يا پرچم اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي سير مي‌نمايند نمي‌توانند وجود داشته باشند.” منبع :عصر ايران

 

درباره ی سید محمد هاشم پوریزدانپرست

دانشجویان مسلمان پیرو خط امام تسخیر لانه جاسوسی

مطلب پیشنهادی

وثوق الدوله و قرارداد ننگین 1919

الغاء قرارداد ننگین 1919 وثوق الدوله با انگلیس طعم شیرین مقاومت و پیروزی مردم ایران

الغاء قرارداد ننگین 1919 وثوق الدوله با انگلیس طعم شیرین مقاومت و پیروزی مردم ایران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *