تیتر خبرها

قرارداد 1907 اوج بيخبري دولتمردان قاجار

قرارداد 1907 اوج بيخبري دولتمردان قاجار

فاطمه هاشمي

 

 

قرارداد 1907 و تقسیم ایران
قرارداد 1907 و تقسیم ایران

زماني كه قرارداد 1907 منعقد شد برخي از دولتمردان

ايراني در اوج ب يخبري آن را ك ماهميت توصيف

كردند. اما انعقاد اين قرارداد شوم استقلال كشور را

به مخاطره افكند.

ايران در طول تاريخ چندينب ارا ز سويا قوام

مختلف مورد تاخت و تاز بيگانه قرار گرفت و غارت

شد، اما هر بار به خاطر غناي فرهنگي اش از زير بار

اين صدمات سربرآورد و نه تنها به حيات خود ادامه

داد كه قوم مهاجم را نيز مغلوب فرهنگ خود كرد.

اما از اوائل قرن 16 از سواحل جنوب و در قرن 18 از

مناطق شمالي با مهمانان ناخوانده اي روبه رو شد

كه با روحيه تهاجمي شان تا مدت ها بر سر سفره

معادن اين كشور ماندند و هرگونه كه دلشان

مي خواستب اا يران ضعيف عصر قاجاريب رخورد

كردند،ا زا نعقاد قرارداد تركمانچاي، گلستان و

آخال براي تصرف قسم تهاي وسيعي از نواحي

غرب و شرق درياي خزر گرفته تا معاهده تحميلي

پاريس از سوي انگليس براي جدا كردن افغانستان.

البته غارت به اينجا ختم نشد و روس و انگليس تا

توانستند با گرفتنا متيازات تجاري، ا يران را به

صورت نيمه استعماري درآورده و شريان اقتصادي

آن را به دست گرفتند تا در سايه وجود شاهان

بي اراده قاجار منافع خود را تامين كنند. آنها

نم يخواستند ايران قدرتمند شود و ادعاي پيشرفت

وا ستقلال كندب ه همين منظورب لافاصلهب عدا ز

انقلاب مشروطه با عقد قرارداد 1907 ضربه بزرگي

بر آن وارد آوردند كه تا مدت هاب ها قدامات

خودسرانه آن دو كشور مشروعيت مي بخشيد.

قرارداد 1907

انعقاد قرارداد 1907 بين روسيه تزاري و

انگلستان كه مصادفب ا شك لگيرين ظامن وپاي

مشروطه رخ داد از وقايع مهم تاريخ ايران به شمار

مي رود. عللا صليا ين قرارداد راب ايد در معادلات

جديد جهاني وب رنامه روسيه وا نگلستانب راي

تامين مناف عشان درا يران و ديگرن قاط آسيا

جستجو كرد. در اواخر قرن 19 و اوايل قرن 20

قدر تهاي جديدين ظير آلمان درا روپا و ژاپن در

شرق آسيا ظهور كردند كه با اقدامات توسعه طلبانه

خود موفق شدند قدرت هاي سنتي را با چالش

مواجه كنند. از زماني كه خطر ابرقدرت هاي نوظهور

احساس شد، فرانسه و انگلستان براي مقابله با

آلمان در سال 1904 ميلادي قراردادي امضا كرده

و اختلافات خود بر سر هند و چين، مصر و مراكش

را كنار گذاشتند و تلاش كردند تا روسيه را هم در

اين راهب ا خود همراه كنند؛ا ما سردمداران آن

كشور ابتدا طرفدار آلمان بودند و به خاطر اختلافات

عميقي كهب اا نگلستان در آسيا داشتند، حاضرب ه

سازش نبودند. شكست آن كشور ا ز ژاپن در سال

1905 باعث شد تا روس ها كه در انظار شكست

ناپذير م ينمودند، احساس حقارت كرده و با توجه

به قرار گرفتنا يزولسكي در راس سياست خارجي

آن كشور به پيشنهاد وزير خارجه فرانسه براي

اتحاد با بريتانيا پاسخ مثبت دهند و سرادوارد گري،

وزير خارجه بريتانيا، هاردينگ مشاور وي و

نيكلسون سفير آن كشور در مسكو تلاش مستمر

خودب راي سازش را آغاز كردند. 1 ا ز ديگر عوامل

دخيل در اين قضيه، وقوع جنبش آزاديخواه

مشروطيت در ايران بود. به هر حال در ايران نظام

جديدي روي كار آمد كه آزاديخواهي و

استقلا لطلبي داشت و در عين حال خطر بزرگي

براي روسيه و انگلستان نيز به شمار م يرفت. از يك سو

ممكن بود به خيزش قفقاز منجر شود و از سوي

ديگر بر مبارزات هندي ها براي رهايي از يوغ

بريتانيا مؤثر مي افتاد. به همين منظور به گفته

شير و خرس بر سر شكستن كمر » ادوارد براون

2 «. گربه كمر بسته بودند

1285 شمسي از / مذاكرات طرفين از سال 1906

سوي نيكلسون و ايزولسكي شروع شد و 31 آگوست

8شهريور 1286 سه فقره قرارداد در سن /1907

پترزبورگ به امضا رسيد. طبق معاهده اولي و دومي

تبت وا فغانستانب ها نگلستان واگذار شد و روسيه

تعهد كرد كه در امور آنجا مداخله نكند؛ اما

مهم ترين آنها به ايران اختصاص داشت و در تاريخ

ما به قرارداد 1907 شهرت يافته است. قرارداد در

5 فصل تنظيم شدهب ود و در مقدمه آن بر حفظ

تماميتا رضي كشور تاكيد شدهب ود و طرفين

متعهد شده بودند كه مانعي در راه پيشرفت كشور

 

ايجادن كنند. در فصلا ول و دومب اتوجهب ه منافع

ويژه 2 كشور در شمال و جنوب، ايران را به

3 منطقه تقسيم كرده بودند.

بخش شمالي از خط فرضي ميان قصرشيرين،

اصفهان، يزد، خواف و مرز افغانستان يعني شهرهاي

پرجمعيت و تجاري منطقه نفوذ روسيه شناخته شد

وب خش جنوبيا ز خط فرضي ميانب ندرعباس،

كرمان،ب يرجند، زابل و مرزا فغانستان كه داراي

ارزش سو قالجيشي براي دفاع از هند و منابع نفت

بود زير نفوذا نگلستان قرار گرفت و بخش سوم

منطقه حائل شامل قسمتيا زن واحي مركزي

لرستان، كردستان و بيابان هاي ل ميزرع و كوير لوت

م يشد. ا ين منطقه هم بها ين علت در نظر گرفته

شده بود كها ز كشمكشا حتمالي دو دولت

جلوگيري شود. بعدها انگلستان هنگام جنگ

جهاني اول ( 1915 ) با عقد قرارداد سري

قسطنطنيه منطقه بي طرف را ضميمه حوزه نفوذ

خود كرد. 3

بر اثر مفاد قرارداد هر دو دولت متعهد شدند تا

در منطقه نفوذ يكديگر براي خود، اتباعشان يا

دولت ثالثي طلب امتياز نكنند و در صدد مخالفت

باا متياز مورد درخواست طرف مقابل در منطقه

ويژه خود برنيايند. در مورد منطقه حائل هم تعهد

كردند كه بدون موافقت قبلي با يكديگر امتيازاتي

كه به هر يكا ز دو طرف يا ا تباعشان واگذار

مي شود، مخالفتين كنند. در ماده چهارم و پنجم

موافقت شد امتيازاتي كه پيش از قرارداد واگذار

شده بود و نيز درباره عايدات گمركات، شيلات و

پست و تلگراف كه در هر يك از مناطق ياد شده

براي وام ها گرو گذاشته شده بود كمافي سابق برقرار

باشد. يكي از دغدغه هاي انگليس مساله انحصارات

در خليج فارس بود كه تلاش كرد روسيه آن را به

رسميت بشناسد، وليا يزولسكيا بتدا در برابر ا ين

خواسته مقاومت كردا ماب عدب ها ميد گرفتن

امتيازاتي از آن كشور در درياي سياه از اين موضع

خود كوتاه آمد. چند روز بعد يعني

12 شهريور 1286 سفارت انگليس و روسيه در

تهران عقد قرارداد را به وزارت خارجه ايران اطلاع

داد و ا ول مهر، ا سپرينگ رايس، سفير بريتانيا متن

قرارداد را به دولت ايران تحويل داد.

پخش اين خبر مايه خشم و پريشاني مردم و

آزاديخواهان شد و هيجان زيادي در جامعهب ويژه

تهران و چند شهر ديگرا يجاد كرد وب ه تظاهرات

پرداختند. دولت تازه تاسيس مشروطه هم به خاطر

مشكلات مالي آنقدر در مضيقه و تنگناب ود كه

نتوانستا قدام جدي درا ين خصوصا نجام دهد.

تنهاا قدام كابينها ينب ود كهب ه 2 دولتا طلاع داد

كه قرارداد مربوط به آنهاست و دخلي به امور ايران

ندارد و به سفارتخان هها در لندن و مسكو دستور داد

تا از صحت تاكيد 2 دولت در حفظ استقلال ايران

تحقيقاتي انجام دهند.

در مجلس هم كسي پيگير نبود و بسياري از

نمايندگان برداشت درستي از اين قرارداد نداشتند.

برخي آن را فقط يك قراردادب ين روس وا نگليس

مي دانستند كه ربطيب ه مسائلا يران پيدان م يكرد

و فقط وقايعب عدين شان داد كه روسيهب ا تمسك

به قرارداد چه ضربه هايي بر اين كشور وارد آورد و

انگليس هم فارغ از تهديدات روسيه مشغول تحكيم

دولت » : موقعيتش در جنوب شد. اسدالله ميرزا گفت

انگلستان هرگز راضي نخواهد شد به استقلال ايران

مستشارالدولهب ه عنوان يكيا ز «. صدمهب زند

چهره هاي سرشناس نيز نظري بسيار سطحي

ا ين قرارداد …» : نسبتب ه قضيه داشت و گفت

4.«… اختيار داخلي ما را سلب نخواهد كرد

قرارداد، تاثيرات منفي بر امور ايران به جا

گذاشت و ضربات جبرا نناپذيري بر پيكره

مشروطيتا يران وارد آورد. قرارداد دست روسيه را

براي سركوب مشروط هخواهان باز گذاشت و در به

توپ بستن مجلس توسط محمدعلي شاه، وي را

ياري رساند و چون نيمه شمالي كشور منطقه

نفوذشان شناخته شدهب ود،ب ها ينب هانه آذربايجان

يعني مهد آزاديخواهي را تحت كنترل خود

درآوردند، اما با ياري مجاهدان ره به جايي نبرده و

بار ديگر مشروطيتب ا فتح تهرانا حيا شد. در

مجلس دوم هم هنگامي كه مورگان شوستر براي

اصلاح امور مالي استخدام شد، بار ديگر سفارت

روس و انگليس به كارشكني در كار وي پرداختند

و روسيه 2 بار در اين خصوص به ايران اولتيماتوم

داد و نخستين بار قواي خود را در انزلي پياده كرد

و دسته اي را هما ز بادكوبه به حركت درآورد.

انگلستان هم در اقدامي مشابه به بهانه حفظ امنيت

كنسولگري شيراز، 2 دسته سوار هندي را از بوشهر

روانه فارس كرد. 5 هنگامي كه شوستر، سرگرد

استوكس انگليسي را به عنوان فرمانده ژاندارمري

خزانه روانه آذربايجان كرد، خشم 2 كشور را

برانگيخت، زيرا با روح قرارداد تضاد داشت. سفارت

روس و ا نگليس فشار خود را بر مجلس براي

بركناري ويا فزايش دادند. 6 رو سها به نمايندگان

مجلسا ولتيماتوم دادند كه ظرف 48 ساعتا و را

بركنار كنند يا اين كه خودشان نيرو به تهران اعزام

كرده وا ين مستشار راب ركنار م يكنند و دولت

ايران چاره اي جز پذيرش نداشت. روس ها بلافاصله

نيروهاي خود را براي برقراري نظم در آذربايجان به

حركت درآورده و ضمن سركوب طرفداران

مشروطه، چند نفر از جمله ثقه الاسلام آزاديخواه را

در عاشوراي 1330 قمري به دار كشيدند. در مشهد

هم در اقدامي غيرانساني هتك حرمت حرم

امام رضا(ع) را كردند و آنجا را براي تامين

منافع شان و سركوب مشروطه خواهان به توپ

بستند. 7

اين قرارداد باعث نفرت عميق ايرانيان از 2 قدرت

شد و همينا مر ملت و آزاديخواهان راب ه سوي

قدرت نوظهور آلمان سوق داد كه سرسخ تترين

دشمن روسيه وا نگلستان شناخته م يشد. در 2 جنگ

جهانيا يرانيانب ا ژرمن ها روابط دوستانه اي

داشتند كه ريشه آن را علاوه بر تبليغات آلماني ها

بايد در اين گونه قراردادها و مطامع استعماري

جستجو كرد. بعد از سرنگوني تزارها و استقرار

حكومت بلشويك ها در روسيه، ايران بلافاصله

حكومت جديد را به رسميت شناخت. در 26

دي 1296 شمسي لئون تروتسكي، كميسر خارجي

دولت تازه تاسيس شوروي در ياداشتي به كاردار

ايران درل نينگرادل غو تمامي قراردادهاي روسيه

تزاري با ايران را ملغي اعلام كرد و دولت انگلستان

هم در سال 1297 لغو آن را منوط به پذيرش پليس

جنوب كرد كهب ا مخالفت صمصا مالسلطنه،

نخس توزير وقت مواجه شد و همينا مر زمين هساز

سقوط وي و روي كار آمدن وثو قالدوله شد تا با او بر

سر قرارداد جديد 1919 ب ه تفاهمب رسد.ب عدا ز

اي نكه دولت شوروي موقعيت خود را مستحكم كرد،

براي خود منطقه نفوذ قائل شد و وقايع بعدا ز

شهريور 1320 يعني ظهور فرقه دموكرات در

آذربايجان و تلاش انگليس براي حفظ امتياز نفت در

جنوب، نشان داد كه دو كشور باز هم جنوب و

شمال را به صورت فرضي بين خود تقسيم كرد هاند.

منابع:

1 – فيروز كاظم زاده، روس وا نگليس درا يران، ترجمه منوچهر

.453- اميرى، تهران، فرانكلين، 1354 ، صص 468

2 -ب راى آگاهىا ز ديدگاها دواردب راون رجوع كنيدب ه صفحات

مربوط به قرارداد دركتاب؛ انقلاب مشروطيت ايران، ترجمه مهرى

. قزوينى، تهران، كوير، 1376

3 – عبدالرضا هوشنگ مهدوى، تاريخ روابط خارجى ايران، تهران،

.179- امير كبير، 1347 ، صص 181

. 4 – مذاكرات مجلس، دوره اول ، 26 جمادى الثانى 1325

5 – مورگان شوستر، اختناق ايران، ترجمه، ابوالحسن

. موسوى شوشترى، تهران، صفى عليشاه، 1344 ،ص 202

6 – محمود محمود، تاريخ روابط سياسىا يران و ا نگليس در قرن

. نوزدهم، ج 8، تهران، اقبال، 1353 ، ص 219

7 -ا حمدعلى مورخ الدوله سپهر،ا يران در جنگ بزرگ، تهران،

. اديب، 1362 ،ص 157

درباره ی سید محمد هاشم پوریزدانپرست

دانشجویان مسلمان پیرو خط امام تسخیر لانه جاسوسی

مطلب پیشنهادی

وثوق الدوله و قرارداد ننگین 1919

الغاء قرارداد ننگین 1919 وثوق الدوله با انگلیس طعم شیرین مقاومت و پیروزی مردم ایران

الغاء قرارداد ننگین 1919 وثوق الدوله با انگلیس طعم شیرین مقاومت و پیروزی مردم ایران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *