تیتر خبرها

بحران جهان معاصر از دیدگاه شهید آیت الله سید محمد باقر صدر

آیت الله سید محمد باقر صدر

فصلنامه پژوهه، شماره 12، معموری، علی؛

برای فهم افکار یک نظریه پرداز سیاسی، اولین سوال این است : مشکل او کدام است ؟ به نظر او چه چیزی خطر ناک، مفسد و مخرب است ؟ چه چیزی اورا بر انگیخته تا تعمق و تفکر ذهنی خود را به صورت یک نظریة سیاسی منسجم واساسی به رشته تحریر در آ ورد ؟ هدفش کدام است ؟ چه نارسایی و بی نظمی مشخص را می خواهد درمان کند؟1

شهید صدر بحران جهان معاصر را در سه سطح مورد بررسی و تحلیل قرار میدهد:

سطح کلان : مشکل بزرگ بشریت در طور تاریخ که در عرصه های مختلف زندگی انسانها بر کرة حاکی بروز و ظهور کرده است .

سطح میانی : مشکل سیاسی و اجتماعی انسان معاصر که مهم ترین و بارزترین جنبه مشکل بشریت می باشد.

سطح خرد: مشکل سیاسی و اجتماعی جهان اسلامی به عنوان بخشی از جامعه بشری که در نگاه اول، مورد نظر شهید صدر بوده و بیش از بخشهای دیگر امکان درمان مشکل را داراست.

بحران بزرگ تمدن بشری در طول تاریخ

انسانها و جوامع بشری از آغاز تاریخ تمدن خود تا به حال، با مشکلی دو بعدی مواجه و درگیر بوده اند:

الف: ولنگاری و سر درگمی و رها ساختن خود بر هر گونه تبعیت و وابستگی به تکیه گاه خود، که شهید صدر از آن به « الضیاع اللاانتمأ» تعبیر می کند.

ب: سر سپردگی انحرافی در اثر تشخیص نا درست مرکز وابستگی، با تبدیل واقعیات نسبی و متغیر و ناپایدار به حقایق مطلق و جاودان، که شهید صدر از آن به «الحاد و شرک» تعبیر می کند.

بعد اول، موجب خروج انسان از چهار چوب وجودی جهان هستی و جدایی وی ا زمبدا ومقصدخودمی شود.2

لیکن گاه انسان در مسیر حرکت خود، نسبت به عوامل اطراف خود احساس نیاز کرده و به تدریج موقعیت نسبی و نا پایدار آنها را فراموش و در برابرشان احساس سر سپردگی می کند. در آنجاست که انسان از یک عامل مفید برای تامین نیازهای خود ،خداوندی مطلق ساخته و در مقابل آن به کرنش می افتد، و در نتیجه با بعد دوم مشکل مواجه می شود. در این مرحله، عامل مفید مزبور، خود به قیدی دست و پا گیر تبدیل شده وانسان را از حرکت تکاملی خود باز می دارد.3 این واقعیت تاریخی در دورانهای گذشته به صورت خدایان قومی و ملی که نشانگر تابعیت افراد به جامعه سیاسی اجتماعی خود ( قبیله ، دولت شهر یا امپراتوری بزرگ قدیم ) بود، ظهور و بروز کرده و دردنیای امروز، به صورت سر سپردگی به مظاهر تمدن جدید همچون :پیشرفت روز افزون علم ، نظامها و مکاتب مختلف سیاسی و اجتماعی و نهاد ها و موسسات مختلف مشاهده می شود.4

راه درمان جوامع بشری

ادیان الهی با قرار دادن انسان در جایگاه درست خود توانسته اند روابط حقیقی وی را برقرار و وابستگی های پنداری را از میان بردارند . این عطای آسمانی همان ایمان به خداوند است که از یک سو انسان را به خداوند پیوند داده و با اعطای مقام خلافت بر زمین ، او را در مقابل پروردگار مسئولیت می بخشد. مسئولیت خلافت، موجب می شود که پیوند میان انسان با دو قطب ازل و ابد یعنی مبدئی که او را خلیفه ساخته و سر انجامی که خلافت برای او خواهد داشت ، برقرار گردد. در نتیجه در مسیری هدف دار به حرکت در آید از سویی دیگر ، ایمان به خداوند موجب تبدیل الهه های نسبی و متغیر به کمال مطلق و بی نهایت می شود. بدین ترتیب، دست ساخته های بر آمده از نیاز های بشری به الگویی جامع همه کمالتا در بالا ترین حد آن و فاقد هرگونه نقص ولو کمترین حد آن بدل گشته، و در نتیجه، استمرار حرکت بشری تا بی نهایت تضمین می شود . این حرکت با مبارزه مستمر خود در برابر هر نقص از قبیل: جهل، ضعف، ظلم، فقرو ….. موجب تحقق سعادت بشر می شود.5

بحران سیاسی و اجتماعی جهان معاصر

جوامع بشری از دیر باز و از نخستین اجتماعات انسانی در باره نظام مطلوب سیاسی – اجتماعی اندیشه در راه تحقق آن دچار انواع بلایا و مشقتها شده اند. انسانها در طول این مبارزه مستمر، همگی در صدد پاسخ به این سوال بوده اند : کدام نظام و سیستم اجتماعی به سود انسانها بوده وسعادت و رفاه آنان را تامین می کند؟

جهان معاصر این مشکل را بهتر احساس نموده و برای درمان آن به پا خاسته است؛ زیرا امروزه انسانها به خوبی فهمیده اند که مشکل مزبور ساخته دست خودشان است، و نظام سیاسی و اجتماعی همچون یک قانون طبیعی نیست که برای تحقق آن باید چشم به آسمان دوخت و چاره ای جز تسلیم و انتظار نداشت، و بدین ترتیب روحیه یاس و نا امیدی به روحیه انقلابی و اصلاح طلبی بدل گشته است . از سوی دیگر، انسان معاصر مجموعه ای هنگفت از دستاوردها و تجارب گذشتگان رابه همراه دارد . با این حال پیشرفت های ناگهانی بشریت در قرون اخیر، موجب دشوارتر و پیچیده تر شدن اوضاع گشته است.6

ریشه یابی بحران

برای یافتن منشأ اصلی مشکل، باید با استقراء نظام های مختلف سیاسی – اجتماعی به نقطة ضعف اساسی و مشترک میان آنها پی برد . لیکن از آنجا که اسلام ، وجودی مستقل اصیل فرای از وجود تک تک افراد برای جوامع قایل نیست؛7 بنا بر این ابتدا باید در سطح خرد به بررسی مشکل پرداخت، و سپس از آنجا به سطح کلان منتقل شد . انسانها همگی در فطرت و تکوین خود بر اساس حب ذات عمل می کنند.

این غریزه عام و شامل بر همه وجود انسان، هیچ گاه قابل انفکاک از وی نبوده وهمه رفتارهای نیک و ناپسند وی بر همین اساس تفسیر می شوند . حب ذات به صورت حب لذایذ و بعضی از رنجها نمود عینی می یابند. در زیر مجموعه این غریزه ، استعداد ها، امکانات و امیال وگرایش های مختلف مادی و معنوی قرار دارند، که بر اساس میزان رشد و پرورش غریزه مزبور ، جهت گیریهای خاص خود را می یابند . از سوی دیگر، نوع، ساختار و بنیان غریزه حب ذات، متأثر از بینشها و معرفت های ذهنی انسان است.

بنا بر این، اگر انسان با نگاهی مادی و محدود، به جهان اطراف خود بنگرد و بر همین اساس به تفسیر پدیده های هستی بپردازد ، طبیعی است که عقل جزوی او بر اساس فلسفه ای سود انگارانه بنا نهاده شود . در اینجا با مشکل عمده مواجه میشویم و آن عبارت است از چگونگی ایجاد تعادل و توازن میان منابع افراد با مصالح کلی جامعه که در بسیاری ازموارد بر خلاف منافع افراد است. حال اگر نگاهی استقرایی به نظام های

مختلف سیاسی و اجتماعی کرده و به تحلیل درستی از آنها دست یابیم ، خواهیم دید که همگی از یک بنیان مشترک رنج برده و می برند . این بنیان همان ماده گرایی و معنویت گریزی انسان بحران زده است.8

راههای حل مشکل

با توجه به تحلیل ریشه بحران، دو راه در مقابل جهانیان قابل تصور است:

اول: طبیعت انسانی با غریزه حب ذات از وی گرفته شده، و به جای آن طبیعتی ایثارگر و فدا کار نهاده شود این راه حل آرمانی، همان خواب خوش مارکسیس ها بود که می پنداشتند انسان پدیده ای مکانیکی است و می توان هر بخشی از آن را با بخش های دیگر جایگزین کرد. آنان درصدد آن بودند که با لغو یکی از مظاهر حب ذات یعنی مالکیت فردی، بر آن غریزه طبیعی خط بطلان کشیده وانسانی دیگر گونه بیافرینند. غافل از آن که مالکیت فردی، خود پدیده ای معلول غریزه حب ذات است

دوم : رشد و توسعه بینش مادی انسان از جهان هستی و جهت دهی به غریزه حب ذات به نحوی که هر عملی برای جامعه و دیگران مستلزم لذتی بزرگ برای انسان باشد . اسلام توانست با ارائة بینشی جامع از جهان هستی و تزریق مفاهیم معنوی در متن جامعه ، تعارض موجود میان فرد و اجتماع را از میان برده و با درمان مرکز اصلی بحران ، سعادت و کرامت مادی و معنوی انسان را حفظ نماید.9

ابزارهای مورد نیاز برای تحقق نظام سیاسی مطلوب

برخی، تحقیق نظام سیاسی مطلوب را به جبر تاریخ حواله داده، و معتقدند که سر انجام روزی انسان به این آرمان خواهد رسید و برخی دیگر از آن نا امید و مأیوس گشته و به وضع موجود رضایت داده اند، عده ای نیز معتقدند انسان با بررسی تجربه های دیگر اجتماعی، در طول تاریخ خواهد توانست نظام مطلوب را کشف و محقق سازد. پیش از بیان پاسخ نهایی، باید ابزارهای تحقق نظام مطلوب ، مورد تحلیل و بررسی قرار گیرند. برای شناخت این ابزار ها ابتدا باید میان دونوع از مصالح و منافع انسانی تفاوت قایل شد:

اول: مصالح و منافع طبیعی که از جهان طبیعت استخراج شده وبرای انسان از آن جهت که موجودی طبیعی است مفیدند همچون مواد غذایی و دارویی، منابع زیر زمینی و ….

دوم : مصالح و منافع اجتماعی که در اثر روابط انسانها با یکدیگر به دست آمده و نظام اجتماعی ، آنها را برای انسان از آن جهت که موجودی اجتماعی است، تضمین می نماید. همچون حقوق بازرگانی ، قوانین ازدواج…

برای تحقق مصالح طبیعی و اجتماعی، نیازمند دو عامل هستیم : شناخت آنها و انگیزه برای بدست آوردن آنها . انسان توانایی شناحت مصالح طبیعی و همچنین انگیزه کافی برای اکتساب آنها را داراست؛ لیکن در مورد مصالح اجتماعی، وضع تفاوت می کند؛ زیرا از یک سو شناخت نظامی اجتماعی که متکفل همه مصالح مزبور بوده و برهمه جوانب هستی و ابعاد انسانی شمول داشته باشد ، خارج از قدرت بشریت است . نظام اجتماعی مطلوب برای نشر تنظیم گردد به آن که خود به تنظیم آن بپردازد.

بر این اساس می توان به ضرورت دین و نیاز انسان به پیامبران برای تعیین و تحقق مصالح حقیقی جامعه بشری پی برد. از سویی دیگر، انسان در بسیاری از موارد ، انگیزه کافی برای شناخت و تحقق مصالح اجتماعی را دارا نیست؛ زیرا مصالح اجتماعی همواره هماهنگ با منافع شخصی افراد نبوده و گاه در تضاد با آنهاست . بنا بر این انسان نیازمند انگیزه برای تحقق مصالح اجتماعی ناهماهنگ با منافع شخصی اوست.10

راه دستیابی به ابزار های تحقق نظام مطلوب

چه کسی یا چه چیزی می نواند شناحت دقیق و درست از نظام مطلوب و انگیزه کافی برای تحقق آن را فراهم آورد ؟ برای این پرسش چند پاسخ داده شده است:

اول : علم. از آنجا که دانش بشری در قرون اخیر به طرز شگفت انگیزی تکامل یافته، و از سویی دیگر، نیازهای بشری، پدیده هایی واقعی و قابل اندازه گیری تجربی بوده، و روش بر آوردن آنها نیز با منطق علمی قابل شناخت است، بنابراین علوم تجربی ( طبیعی و انسانی) می تواند نظام مطلوب را برای بشریت ترسیم کنند؛ به خصوص آن که اروپاییان توانستند با کنار زدن دین و اخلاق، بر اساس دانش های خود، به نظام مطلوب دست یابند.

برای بررسی و تحلیل این پندار و ابتدا باید دانست که نظام سیاسی و اجتماعی غربی، محصول پیشرفت علمی آن تمدن نیست؛ بلکه نتیجة مکاتب مختلف فلسفی واجتماعی است که پس از رنسانس در آن دیار سر بر آورد.

بنابراین، باید میان بعد علمی تمدن غرب و بعد اجتماعی آن تفاوت قائل شد گرچه آن دو بعد بر یکدیگر تأثیر گذار هستند. نکته دیگر آنکه میان تجارب طبیعی و تجارب بشر، در یکی امکان پیشرفت او در دیگری استنتاج کرد . این تفاوتها عبارتند از:

1 – دانشمند علوم تجربی می تواند یک حادثه طبیعی را با همه ابعاد آن مورد آزمایش قرار دهد و نتایج آن را مشاهده نماید در جایی که اندیشمند علوم اجتماعی هیچ گاه نمی تواند یک پدیده انسان و اجتماعی را با همه ابعاد آن آزمایش کرده و نتایج مختلف را مشاهد نماید؛ زیرا این پدیده ها معمولا نیازمند یک دوره تاریخی بوده ودر دراز مدت نتایج مختلف خود را بر جا می گذارد همچنین عوامل تأثیرگذار بر این پدیده ها به ندرت قابل استقصا و کنترل هستند.

2 – درمطالعه امور طبیعی به ندرت انگیزه و عاملی درونی در پژوهش گر یافت می شود که مانع شناخت واقعی باشد؛ لیکن در مطالعه امور اجتماعی، معمولاً محقق تحت تاثیر بینشها و گرایشها و پیش فرضها و غرایز و امیال مختلف خود است لذا هیچ گاه نمی توان به مصونیتی در حد مطالعات طبیعی دست یافت.

3 – انسان در مصالح طبیعی از انگیزه ای کافی برای شناخت و تحقیق آنها برخوردار است؛ لیکن در خصوص مصالح اجتماعی، همواره انگیزه کافی برای شناخت و تحقق آنها را ندارد.

4 – آن دسته از نظام ها ی اجتماعی که دستاورد بشریت هستند، همواره نمود تواناییها و درجه روحی و کمال نفسانی پدید آورندگان آن ها میباشد. بنا بر این هیچ گاه نمی توانند مصالح ابدی و جاودان انسانها را در نظر گرفته و امکان تکامل بیشتر را فراهم آورند . به عبارت دیگر، نظامهای بشری تنها از جنبه واقع گرایی، آن هم در حد ناقص برخوردارند و همواره از سعادت و تکامل بشریت غافلند؛ زیرا انسان را بریده از گذشته و آینده اش مورد بررسی قرار میدهند . بنابراین، علم نمی تواند در عرصه جامعه، همچون عرصه طبیعیات به یک نظام متکفل مصالح اجتماعی پی برده و امکان تحقق آن را فراهم آورد.

دوم: فلسفه. برخی معتقدند که عقل و خرد انسانها توانایی ارائة مکاتب و نظامهای مختلف را برای بشریت داراست . این درحالی است که شناخت کامل انسان و جهان اطراف او باهمه ابعاد و جوانب مختلف آن، از قدرت بشر خارج بوده، و همچنین فراهم آودن انگیزه کافی برای تحقق نظام مطلوب، به حوزة دانشهای فلسفی مربوط نمی شود.

سوم : دولت. دستگاه حکومت توانایی تحقق نظام مطلوب را داراست؛ زیرا از قدرت و سلطه برخوردار بوده ولذا می تواند به خوبی میان مردم مصالح فردی و اجتماعی تعادل بر قرار کند. این راه حل نیز درست به نظر نمی رسد. زیرا دولت خود، نهادی بر آمده از بطن جامعه است؛ پس مشکل مزبور با ابعاد مختلف آن گریبان گیر دولت نیز هست.

چهارم: دین، تنها راه حل ممکن برای دست یابی به نظام مطلوب، توسط ادیان آسمانی بیان شده است . دین با تغییر بینش انسان از هستی و پیوند دادن اخلاق با عریزه حب ذات، توانسته میان فرد و جامعه تعادل برقرار کند. اسلام با ایجاد هماهنگی میان عامل فطری و عامل اخلاقی، توانسته سعادت و رفاه و عدالت را برای بشریت تأمین نماید . اسلام تعریفی جدید از لذت، سود و رنج و زیان ارائه داده، در نتیجه انگیزه های غریزی را در خدمت مصالح عمومی بسیج کرده است11 . بنا بر این، فطرت بشری از یک سو در اثر غریزه حب ذات موجب پیدایش مشکل شده، و از سویی دیگر با احساس نیاز به دین، راه حل مشکل را در اختیار قرار می دهد، و بدین ترتیب وظیفه خود را در پروسة هدایت انسانها به خوبی ایفا می کند.12

پاسخ های موجود به مشکل نظام سیاسی

جهان امروز در قرن بیستم با سه شکل از نظام سیاسی مواجه بود :

اول : دموکراسی سرمایه داری که توانسته گونه هایی از ظلم و بی عدالتی را از حیات اقتصادی، و دیکتاتوری را از حیات سیاسی، و جمود و تحجر را از حیات دینی و فکری برچیند، و نظام خود را بر اساس فرد گرایی و مصلحت سنجی و آزادی های سیاسی و اقتصادی و فکری فردی بنا نهد13 . لیکن با این حال در حصول به اساسی ترین اصل خود یعنی آزادی حقیقی انسان ناکام مانده، و نتوانسته میان منافع مختلف فردی و اجتماعی تعادل لازم را برقرار کند. بنا بر این به دلیل تکیه بر مفاهیم مادی صرف، محکوم به شکست و فرو پاشی است . تکیه این مکتب بر معیارهای مادی صرف، توانایی آن در ارائه سیستم اجتماعی و سیاسی مطلوب و به طور کلی تهی شدن تمدن انسانی ازمعنویت، اخلاق، خلأ فکری و روحی بشر، موجب بحرانی اساسی شده که طلایه آن در عرصه فکر و اندیشه احساس شده و در اجتماع و سیاست نمایان خواهد شد. این بحران موجب سرشکستگی، از خود بیگانگی، سرگردانی و ناامنی انسان معاصر شده است.14 دلیلی که برژینسکی در خصوص علت شکست کمونیسم بیان می کند، در مورد غرب نیز صادق است کمونیسم منادی نوعی عصیان اخلاقی بود؛ زیرا ارزشها پایداری معنوی را طرد می کرد و اخلاقیات را به سطح ابزار سیاستها تنزل می داد و موفقیت های خود را کاملا بر عملکرد مادی متکی می ساخت . کمونیسم از آن رو کامیاب نشد که نسبت به طبیعت خلاق انسان و به ویژه ماهیت اصلی بشر قضاوت نادرستی داشت، و در عین متلاشی ساختن روح انسان، نتوانست استعدادهای درونی او را مهار کند.15

دوم : سوسیالیست و کمونیسم که شکست آن در عرصه اجتماع به اثبات رسید .

نظام اسلامی که هنوز به طور کامل تحقق عینی نیافته، و برای تحقق نیازمند ایجاد بینشی سیاسی، اجتماعی بر اساس مفاهیم اسلامی می باشد، بینشی است که رضایت الهی را به عنوان تنها مقیاس و معیار برای رفتارهای مختلف بشر تعیین می نماید. این بینش سیاسی، یک نگاه شکلی و صوری نیست؛ بلکه دیدگاهی فلسفی، اجتماعی سیاسی، اقتصادی و اخلاقی به جهان هستی می باشد. اسلام از یک سو با اعطای فهم معنوی از هستی و تبدیل مصالح اجتماعی به منافع فردی در دیدگاه افراد، و از سوی دیگر با تربیت اخلاقی انسانها و باروری عواطف و احساسات الهی در نهادشان، به دنبال تحقق این بینش بوده است. 16

مشکل سیاسی و اجتماعی جهان اسلام

جهان اسلام هنگامی که چشم خود را به روی تمدن غرب گشود و پیشرفت علمی و رهبری فکری آن را دید، به جای بازگشت به تمدن اصیل اسلامی، خود را در ضمن چار چوب اقتصادی سنتی غرب برای تقسیم جهان دید. جهان اسلام در این چارچوب اقتصادی، عقب مانده به شمار می رفت و در نتیجه مجبور به پیروی و تبعیت از جهان غرب بود . این پیروی در سه مرحله اتفاق افتاد:

اول : تبعیت سیاسی که در شکل استعمار قیومیت و دخالت مستقیم در هیئت حاکمه کشور های اسلامی اتفاق افتاد.

دوم: تبعیت اقتصادی به خصوص پس از استقلال سیاسی کشور های اسلامی نمودار گشت.

سوم : تبعیت روشی و متدولوژیک که پس از بیداری مسلمانان و شناخت مشکلات وضعف نظامهای اجتماعی خود به فکر تطبیق نظام های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی غرب در کشور های خود شدند . 17

از دیدگاه شهید صدر، نظامهای غربی به دلایل ذیل قابل تطبیق در جوامع اسلامی نیستند:

الف: الگو های مزبور با اسلام مخالف و ناسازگار است.

ب: الگوهای پیشنهادی غرب بر اساس مصالح و منافع جهان غرب تدوین شده و در آنها به منافع پایدار جهان اسلام توجه نشده است.

ج: مبانی فکری الگوهای غرب بر مبنای مادی گری و تجربه گرایی صرف بوده و عاری از معنویت و اخلاق است.

د: الگوها وسیستم های غرب با ارزشهای فرهنگی، ملی وتاریخی جوامع اسلامی هماهنگ نیست.18

امروز امت اسلامی با گذر از تجارب مشقت بار گذشته، افق جدیدی به روی خود گشوده و به خصوص پس از ظهور انقلاب اسلامی در ایران، نسبت به تحقق نظام اسلامی امیدوار تر شده است. اکنون جهان اسلام به خوبی پی برده که چهار چوب مناسب برای مبارزه با عقب ماندگی و تحقق توسعه همه جانبه، تنها با پیروی از رسالت آسمانی اسلام حاصل می شود.19

جوامع اسلامی برای حرکت در مسیر تکامل، نیازمند امور ذیل هستند:

اول: شناخت صحیح و دقیق مکتب اسلام و اصلاح موضع گیری افراد و جامعه در برابر اسلام تقویت ایمان به آن؛

دوم : خود آگاهی، شعور و دست یابی به هویت فرهنگی سیاسی؛

سوم : انقلاب و دگر گونی فردی (جهاد اکبر) و اجتماعی ( جهاد اصغر) که با سه عامل ارادة قوی و محو ترس، امید به آینده و نفی یاس و روحیه ایثار و اخلاق تضحیه به دست می آید.20

پی نوشتها:

1.توماس اسپریگنز،فهم نظره های سیاسی ،فرهنگ رجایی،انتشارات آگاه 1354،تهران،ص 62-63

2. ‹والذین کفرو اعمالهم کسراب…›نور39

3. ‹لا تجعل مع الله له آخر فتتعد منموما محسورا› ‹اارباب متفرقون خیر ام الله الواحد القهار › ‹ ماتعبدون من دونه الا اسماءسیتموها انتم و آباوکم ما انزل الله بها من سلطان …› یوسف 440 ‹ والذین تدعون من دونه لا یستطیعون نصرکم …..› اعراف 197

4. سید محمد باقر صدر، الفتاوی الواضحه ،بی تا ، بیروت، ص 706-709

5. سید محمد باقر صدر ، الفتاوی الواضحه – ص 709 تا 712

6. سید محمد باقر صدر ، المدرسه الاسلامیه، دارالکتاب الایرانی ،1981، تهران ،ص11-14

7. سیید محمد باقر صدر ، مقدمات فی التفسیر الموضوعی ،دارالتوجیه الاسلامی، 1980،بیروت ،ص 82و 83

8. . سید محمد باقر صدر ، المدرسه الاسلامیه ، ص 77-82

9. سید محمد باقر صدر ، المدرسه الاسلامیه ،ص83-99

10 .سید محمد باقر صدر ، اقتصادنا ، مجمع علمی ، 1408ق ، تهران ، ص 317-322

11.برای نمونه نک :‹ فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره و من یعمل مثقال دره شرا یره ›زلزال 7-8 ‹ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل هم احیاء عند ربهم یرزقون› آل عمران 169 ‹اولئک الذین الشتروا ضلالة بالهدی فما ربحت تجارتهم و ما کانو مهتدین› بقره 16 ‹ماعندکم ینفد و ما عند الله باق › نحل 96 ‹ من عمل صالحآ من ذکر و انثی و هو مؤمن فلنحیینه حوة طیبه و لنجزینهم اجرهم باحسن و ما کانو یعلمون › نحل 97

12. سید محمد باقر صدر اقتصادنا – ص 322-327 و المدرسه الاسلامیه –ص 15 تا 36

13. سید محمد باقر صدر المدرسه الاسلامیه ص 41

14. محمد حسین جمشیدی ، اندیشه های سیاسی شهید رابع ، وزارت امور خارجه ، 1377، تهران ص 32و 33

15. برژنسکی ، مقاله ‹ درسهایی از قرن بیستم ، مروری بر کتاب خارج از کنترل › مجتبی امیری ، نشره اطلاعات سیاسی و اقتصادی ، شماره 68-67 فروردین و اردیبهشت 1372 ، موسسه اطلاعات ، تهران ص 26

16. سید محمد باقر صدر – المدرسه الاسلامیه – ص 83 تا 98

17 . سید محمد باقر صدر – اقتصادنا – ص8 تا 11

18. سید محمد باقر صدر ، رسالتنا ، ص ، 23 و 24

19 . سید محمد باقر صدر ، اتصادنا ، ص 7و 8

20. سید محمد باقر صدر، رسالتنا، الدار الاسلامیه، 1981، بیروت ، ص، 22، همو، المحنه ، انتشارات ذو الفقار ،بی تا ، قم ، ص 72

درباره ی سید محمد هاشم پوریزدانپرست

دانشجویان مسلمان پیرو خط امام تسخیر لانه جاسوسی

مطلب پیشنهادی

نگاهی به زندگی شهید آیت الله سید محمد باقر صدر

شهیدآیت الله سید محمد باقرصدر در پنجم ذی قعده ۱۳۵۳ قمری درشهرکاظمین چشم به جهان …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *