تیتر خبرها
خانه / بخش 1) مطالب از مسئول سایت تسخیر / 1)2) مقالات مسئول سایت تسخیر / گذری بر چگونگی « تدوین نظامنامه انتخابات و تدوین قانون اساسی و متمّم آن » در مجلس شورای ملی اوّل مشروطه – قسمت دوم – سید محمد هاشم پوریزدانپرست

گذری بر چگونگی « تدوین نظامنامه انتخابات و تدوین قانون اساسی و متمّم آن » در مجلس شورای ملی اوّل مشروطه – قسمت دوم – سید محمد هاشم پوریزدانپرست

سید محمد هاشم پویزدانپرست

سید محمد هاشم پویزدانپرست

نوشتن آئین نامه داخلی مجلس

مجلس اوّل که در ۱۷ شعبان ۱۳۲۴مصادف با چهاردهم مهر ۱۲۸۵ گشایش یافته بود و در واقع عملا نقش مجلس مؤسسان را بر عهده داشت، یازده روز بعد، یعنی در ۲۹ شعبان برابر با ۲۶ مهر « نظامنامه تکالیف داخلی وکلا و مبعوثان» را که بوسیله هیئت منتخب همین مجلس تنظیم شده بود، با اکثریت آراء تصویب کرد. این نظامنامه یا آئیننامه داخلی شامل پانزده فصل و هشتاد و نه ماده و یک خاتمه بود که مقررات داخلی و نحوه اداره و نظم جلسات مجلس، حدود و حقوق و وظایف نمایندگان، تشکیل کمیسیونهای تحقیق، ترتیب مذاکرات، رسیدگی به لوایح و طرحها و شکایات، نحوه رأی گیری، استیضاح وزیران و غیره، به تفصیل و با دقت در آن آمده بود.

تدوین قانون اساسی

در همین جلسه فوق الذکر بود که صدراعظم قول داد که تا دو روز دیگر قانون اساسی  تنظیم شده از جانب دولت را به مجلس بیاورد تا پس از آن که مجلس آن را تصویب کرد مجددا برای صحه شاه تقدیم او شود.  امّا وقتی در اوّل ماه رمضان، برابر با ۲۸ مهر، «کتابچه قانون اساسی» به مجلس ارسال شد چون مواد آن به نظر نمایندگان  در تأیید استبداد بود و حقوق ملّت در آن مطرح نشده بود،  مورد قبول واقع نگردید و عودت داده شد و وکلا خود به تدوین قانون اساسی پرداختند.

تدوین کنندگان قانون اساسی

در فاصله روزهای اوّل تا پنجم رمضان ۱۳۲۴ (۲۸ مهر تا  ۲ آبان ۱۲۸۵) کمیسیونی وابسته به مجلس موفق به تنظیم یک قانون یا « نظامنامه اساسی» میشوند. ابتدائا پیش نویس طرح تنظیم قانون توسط حسن پیرنیا مشیرالملک و برادرش حسین پیرنیا موتمن الملک، فرزندان میرزا نصرالله خان نائینی مشیرالدوله صدر اعظم و با همیاری سعد الدوله، در ۵۱ ماده نوشته شد.

 سعدالدوله برای کمک به تدوین قانون اساسی مشروطه چند جلد کتاب قانون از پارلمان انگلیس (انصاری، ۱۳۷۶: ۱۵۷)  و یک نسخه از قانون اساسی بلژیک به دست آورد و در اختیار هیأت مزبور قرار داد و آنها مشغول تدوین قانون اساسی شدند (تقی­زاده،۱۳۷۶ ج ۵: ۹۱ ، انصاری، ۱۳۷۶: ۱۵۷)  .

دیگهای پلو در سفارت انگلیس  دیگهایی که روزی هزاران نفر از آن غذا میخوردند و  در حقیقت تفکرات مورد نظر امپراطوری انگلیس را از آن تناول میکردند.
دیگهای پلو در سفارت انگلیس دیگهایی که روزی هزاران نفر از آن غذا میخوردند و در حقیقت تفکرات مورد نظر امپراطوری انگلیس را از آن تناول میکردند.

منابع قانون اساسی

 پس از پیشنهاد این قانون به مجلس هیأتی شامل سعد الدوله و حسن تقی زاده و مشار الملک و حاجی امین الضرب و نصرت الله اخوی و مستشار الدوله با استفاده از قانون اساسی بلژیک و تا حدی قانون اساسی فرانسه و توجه به قوانین کشورهای بالکان  بخصوص بلغارستان با عجله و شتاب‌زدگی به تدوین قانون اساسی و رفع نقایص سابق آن که مورد اعتراض قرار گرفته بود، پرداختند (رحیمی،۱۳۵۷: ۱۵۷)   . تهیه کنندگان آن کاملاً تحت تأثیر اوضاع سیاسی و گرایش‌های غربگرایانه زمان خود و متأثر از اراده گردانندگان لژهای فراماسونری بودند.

 در این قانون ظاهرا اصولی نیز متناسب با شرایط اجتماعی و تاریخی و مذهبی ایران طراحی شد. لکن به سبک قانون اساسی فرانسه اصل بر جدایی دین از سیاست و عدم حاکمیّت روحانیت در امور کشور بود.

 البته نظارت علما بر قانون اساسی از آغاز تشکیل مجلس وجود داشت و سه رهبر روحانی مشروطه به عنوان سه مجتهد به اصطلاح طراز اوّل در مجلس حاضر می شدند و بر امور نظارت می کردند. امّا این امر به صورت رسمی و اصلی ثابت نبود و اصولاً در قانون مشروطیت جز نمایندگان مردم هیچ فردی، حتی رهبران نهضت، حق امتیاز خاصی نداشت!

نتیجه مشروطه برای ملت مسلمان ایران! به دار رفتن مرحوم شیخ فضل الله نوری بعنوان نماینده کلیت تشیع اسلامی و نماد سنتها و آئین و فرهنگ ایران اسلامی که مورد تنفر غرب باوران و غربزدگان و غب باوران
نتیجه مشروطه برای ملت مسلمان ایران! به دار رفتن مرحوم شیخ فضل الله نوری بعنوان نماینده کلیت تشیع اسلامی و نماد سنتها و آئین و فرهنگ ایران اسلامی که مورد تنفر غرب باوران و غربزدگان و غرب باوران بود

تصویب قانون اساسی( نظامنامه اساسی)

پس از تصویب مجلس، این قانون بوسیله صنیع الدوله، رئیس مجلس، به منظور صحه شاه برای صدراعظم فرستاده میشود.

از اوّل ماه رمضان تا ۱۴ ذیقعده برابر با ۸ دی ، که سرانجام متن نهائی قانون اساسی، یا به اصطلاح آن زمان « نظامنامه اساسی»، به صحه مظفرالدین شاه و محمدعلی میرزا ولیعهد که مجلس خواسته بود از تبریز برای آن به تهران احضار شود، میرسد و مشیرالدوله صدراعظم آن را در اختیار مجلس میگذارد، بیش از دو ماه و نیم میگذرد که با درگیری و کشمکشهای شدید میان مجلس از یکسو و دربار و دولت از سوی دیگر همراه است.

بالاخره در روز پنجشنبه ۱۱ ذیقعده پنجم دی ماه هیئتی مرکب از سه نفر از دولتیان با قانون اساسی در مجلس حضور مییابند و مجلس پس از هفت ساعت بحث و گفتگو در باره ۱۰ ایراد وارد شده به آن، متن نهائی به اصطلاح تصفیه و تسویه شده « نظامنامه اساسی» را در ۵۱ اصل به تصویب میرساند و برای صحه شاه ارسال میدارد. این متن سه روز بعد در ۱۴ ذیقعده ۱۳۲۴ برابر با ۸ دی ۱۲۸۵، پس از امضای شاه  به مجلس باز گردانده میشود.

ده روز پس از امضای این قانون، مظفرالدین شاه در ۱۸ دی ۱۲۸۵، در سن ۵۴ سالگی درمیگذرد و پسرش محمدعلی میرزا به قدرت میرسید.

متمم قانون اساسی مشروطه

قانون اساسی تهیه شده به دلیل پرداختن اکثر ۵۱ ماده آن به طرز کار مجلس شورای ملی و مجلس سنا ، به « نظامنامه» مشهور بود. امّا به دلیل آنکه این قانون بعد از موفقیت مشروطه‌خواهان در گرفتن فرمان مشروطه و با عجله تهیه شده بود و در آن از حقوق ملت و سایر ترتیبات مربوط به رابطه اختیارات حکومت و حقوق و آزادیهای فردی و اجتماعی ملت ایران یعنی از اساسی ترین موادی که در قانون اساسی کشورهای دموکرات چون فرانسه، انگلیس، بلژیک و کشورهای متحده امریکای شمالی و امثال آنها گنجانیده شده بود، ذکری به میان نیامده بود و از جهات انطباق آن با شرع نیز ابهامات فراوانی در آن وجود داشت و نیازمند بازنگری و دگرگونی‌های اساسی بود، برای آن « متمم » تهیه شد و این تغییرات با تصویب متن متمم قانون اساسی در سال ۱۲۸۶ ش انجام پذیرفت.

 

نمایندگان مشروطه در حیاط مجلس - عکس یادگاری
نمایندگان مشروطه در حیاط مجلس – عکس یادگاری

شروع اختلافات در مجلس اوّل

پیش از سیزدهم اردیبهشت( ۲۰ ربیع الاول) که مشیرالدوله عزل و اتابک[۱] بر سر کار آمد و نیز همزمان با صدارت او، مسئله مهم تدوین متمم قانون اساسی هم در دستور کار نمایندگان قرار گرفت. نوشتن این متمم به سرعت و سهولت نوشتن قانون اساسی انجام نمی گرفت؛ زیرا قانون اساسی کلیاتی را در بر می گرفت که توافق بر سر آنها آسان تر بود و حاکمیت استبداد موجب این بود که برای سقوط آن و رسیدن به پیروزی اختلافات فکری و سلیقه ای  تا حدودی کنار گذاشته شود .

اصولا تدوین متمم، خود ناشی از ضعفها و کمبودها و ابهامات قانون اساسی و حوادثی که در چند ماهه پس از پیروزی بوقوع پیوست و سوء استفاده ای که از فضای به هم ریخته  اجتماعی و سیاسی وبی بند و باری قلم . بیان و بعض رفتارهای ناشایست اخلاقی در زیر پوشش مشروطه و آزادی و مساوات گردید، میبود.

متمم در پی روشن ساختن موارد و مصداقهای دقیق تر و صریح تر قانون اساسی بود و این خود، امری بود که موجب اختلاف و بروز افکار و عقاید گوناگون میشد.

جناح روشنفکر مجذوب غرب[۲] که در دوران به هم ریخته سلطنت مظفرالدین شاه که به علّت مریضی از اداه امور کشور عاجز مانده بود، از طریق گسترش انجمنهای مخفی و تأسیس روزنامه ها و تأسیس مدارس جدید، توسط بعض اعضای این انجمنها و نیز توسط مدارس دولتهای خارجی موجود در ایران[۳] توانسته بود به گسترش افکار خود و جذب نیرو بپردازند در پی آن بودند تا مواضع و افکار خود را  منافقانه و به نام دین و در پوشش توافق دین با آن افکار[۴] در مواد متمم صورت قانونی ببخشند و مشروطه را که تا پایان مرحله اوّل آن[۵] ، همه هدف‏ها، انگیزه‏ها و شعارهایش، حول محور «عدالت‏خانه» و «اجرای احکام و قوانین اسلامی» دور می‏زد و از مفهوم عدالت‏خواهی اسلامی[۶] مایه می‏گرفت؛ را به یک مشروطه غربی، با مبانی اومانیستی و در حقیقت ضد دینی و حداقل غیر دینی تبدیل نمایند[۷] و این موضوع موجب رویاروئیهای شدید میان این جناح و علمایی که رهبری نهضت را به عهده داشتند، گردید و به همین علّت، نوشتن متمم به امری پر سر و صدا و موجب اختلاف، تبدیل گردید[۸].

در این میان این جناح مجذوب و همکار و همفکر با دولتهای بیگانه، با توجه به جوّ دینی جامعه سعی مینمود با نفاق و دو رویی و موضع گرفتن  در پشت سر علما و رهبران مشروطه و ایجاد اختلاف بین آنان و شانتاژهای تبلیغی و تهدید و ارعاب به جلوگیری از اهداف اسلامی نهضت بپردازد و در این راستا تشکّلهای هوادار خود را در شهرهای مختلف وادار می ساخت تا با ارسال تلگرافهای متعدد خواهان تسریع در تصویب متمم بشوند.

 بی اعتمادی نسبت به مشروطه خواهی محمدعلی شاه نیز زمینه را برای پذیرش این تحریکات بیش از پیش فراهم میساخت.

عرصه رقابت سیاسی در سطح جامعه بسیار آشفته و نا بهنجار و بی حساب و کتاب و وسیله تشکیک در مقدسات دینی و اهانت و تهمت و هتک حرمت افراد و شخصیتها شده بود.

از فردای پیروزی نهضت، شبنامه نویسی گسترش یافت و به این وسیله آبرو و حیثیت رقبا و حتی رهبران مشروطه به راحتی زیر سوال میرفت و به قول کسروی «شبنامه نویسی رواج بی­اندازه میداشت که صدها کسان به آن میپرداختند و آنچه از خشک و تر میدانستند به روی کاغذ آورده وپراکنده میساختند» (کسروی،۱۳۵۷: ۲۶۵) [۹]. بدین وسیله هر کس در مورد هر کس و هر چیز حتی مقدسات، هر چه میخواست می نوشت و آنچه خود از مشروطه و حتی از دین فهمیده بود و یا انجمنهای مخفی به خورد او داده بودند، را بیان میداشت و انجمنهای مخفی نیز از این وسیله برای متهم کردن و بدنام کردن رقبای خود به خوبی سود میبردند و حیثیت آنان را در انظار مردم میآلودند.

 پس از شبنامه نویسی، نوبت انجمن سازی رسید و هر گروهی برای خود انجمنی بر پا میساخت. مشروطه که برای ستردن این گونه جداییها و دسته بندیها میبود، اینان همان را دستاویز گرفته دسته بندی میکردند (کسروی،۱۳۵۷: ۲۶۵).

این وضع نه تنها محمدعلی شاه را نگران کرده بود، بلکه آیت الله سید محمّد طباطبایی، رهبر مشروطه خواهان که به همدلی با منورالفکران نیز شناخته شده بود را نیز به اندازه او نگران می کرد.

 ایشان خطاب به  محمدعلی شاه بیان میدارد:

خیلی از مجلس تبریز شکایت دارند. اگر این طور باشد مملکت هرج و مرج خواهد شد. مجلس شورا یکی بیشتر نیست. آنها نمی دانم چه می گویند. این وضع تبریز اسباب اغتشاش شده (کسروی،۱۳۵۷: ۱۹۸)

آیت الله طباطبایی همچنین در یکی از جلسه های مجلس اظهار داشت:

این انجمنهای متعدده اسباب اغتشاش شده و اهمّ مطالب، ملاحظه این امورات است که رفع اغتشاشات بشود. این شهر با وجود بی نظمی که دارد در هرگوشه مجلسی تشکیل داده اند و امر به معروف را دستاویز کرده بدتر اسباب بی نظمی و اغتشاش می شوند. غرض، چ