مطالب تصادفی

زندگی و زمانه آیت‌الله شهید سید حسن مدرس

آيت‌الله سيد حسن مدرس از شخصيتهاي بارز تاريخ معاصر ايران است که به دليل جايگاه ويژه اش در عرصه سياست و فقه نه تنها کتابهاي زيادي دربارة زندگي و انديشه‌هايش نوشته اند بلکه چندين فيلم نيز در اين خصوص تهيه و پخش کرده اند ولي هنوز حق مطلب ادا نشده و مطالب بسياري ناگفته باقي مانده است. آيت‌الله مدرس مجتهدي طراز اول بود اما بيشتر به عنوان يک روحاني مبارز شهرت يافته که جانش را فداي حفظ استقلال کشور و مبارزه با استبداد کرده است. وجه سياسي شخصيت آيت‌الله مدرس تا حدودي مدارج علمي و شخصيت حوزوي او را تحت‌الشعاع قرار داده است. علت آن هم موقعيت بحراني زمانه اي بود که مدرس در آن مي‌زيست. زمانه اي که کشور ايران براي حل بحرانها و حفظ استقلالش به سياستمداران زنده و شجاع نياز داشت.

آيت‌الله مدرس در اين مقطع حساس از تاريخ ايران حدود هفده سال نماينده منتخب مردم در دوره‌هاي دوم تا ششم مجلس شوراي ملي بود. مقطع پرتلاطمي که ايران پس از انقلاب مشروطه تغييرات همه جانبه‌اي را در مناسبات سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي تجربه مي‌کرد. در اين مقطع اوضاع جهان نيز ناآرام بود. دول استعمارگر در مقابل همديگر صف بسته بودند در نتيجه جنگي در گرفت که حاصلش تقسيم مجدد جهان بود. ايران نيز در کشاکش اين درگيريها قرار داشت. حضور آيت‌الله مدرس در چنين شرايطي به عنوان نماينده مجلس ابعاد سياسي شخصيت او را عيان ساخت. او يکي از فعالترين و اثرگذارترين نمايندگان مجلس بود که فقط به مصلحت مردم مي انديشيد. از اين رو با درايت کامل براي حل معضلات کشور پاپيش مي نهاد و اظهار نظر مي‌کرد. صورت مذاکرات مجلس گواه اين ادعاست. بدين سبب براي پاسداشت فعاليتهايش در پنج دورة مجلس، نمايندگان مجلس شوراي اسلامي در سال 1372 ش با تصويب ماده واحده‌اي سالروز شهادت مدرس را «روز مجلس» نام نهادند. بنابراين مغتنم است از چنين فرصتهايي بهره جست و در حد مقدور ياد اين روحاني مبارز را گرامي داشت. اين مقاله هم تلاشي در همين جهت است.

درباره زادگاه و طايفه و تاريخ تولد آيت‌الله مدرس نوشته‌اند که در سرابه کچو از توابع اردستان از طايفة ميرعابدين از سادات طباطبايي در 1287 ق/ 1248 ش پسري متولد شد که نامش را سيد حسن گذاشتند . پدرش سيد اسماعيل و پدربزرگش ميرعبدالباقي بود. سيدحسن را پدرش در شش سالگي براي تعليم و تربيت نزد جدش به شهرضا (قمشه) فرستاد و تا چهارده سالگي تحت تعليم پدربزرگش قرار داشت. پس از فوت وي در سال 1298 ق براي ادامه تحصيل به اصفهان رفت و از محضر اساتيدي چون ميرزا عبدالعلي هرندي، آخوند کاشاني، جهانگير قشقايي، شيخ مرتضي يزدي و آقا سيد محمدباقر درچه‌اي کسب علم کرد. او در 1311 ق براي تکميل تحصيلاتش به نجف رفت و مدت هشت سال ساکن آنجا بود. در آنجا هم از محضر استاداني مانند آخوند خراساني مولف کفايه‌الاصول و آيت‌الله يزدي مولف عروه الوثقي بهره گرفت و به درجة اجتهاد رسيد. او از شاگردان ميرزاي شيرازي نيز بوده است. ميرزاي شيرازي دربارة سيد حسن مدرس فتوا داده که «اين سيد اولاد رسول الله پاکدامني اجدادش را داراست و در هوش و فراست گاهي من را به تعجب مي‌افکند. در مدتي بسيار کوتاه از تمام همدرسهايش درگذشته و در منطق، فقه و اصول سرآمد همه يارانش مي‌باشد و قوة قضاوت او به حد کمال و نهايت درستکاري و تقوي است». 1 آيت‌الله مدرس در سال 1324 ق با چنين جايگاهي از نجف به اصفهان بازگشت و در مدرسة جده کوچک به تدريس علوم ديني مشغول شد. ‌2

بازگشت آيت‌الله مدرس با شکل گيري انقلاب مشروطيت در ايران همزمان بود. اولين گزارش دربارة حضور آيت‌الله مدرس در عرصة مبارزه و سياست به دورة استبداد صغير باز مي گردد. او در اين برهه نايب رئيس انجمن ولايتي اصفهان بود. انجمني که آيت‌الله حاج آقا نورالله اصفهاني براي مبارزه با اقبال‌الدوله کاشي حاکم اصفهان آن را تشکيل داده بود. 3 بر اثر مساعي اين انجمن و به کمک بختياريها تحت رياست صمصام‌السلطنه، اصفهان از سلطة محمدعلي شاه قاجار خارج شد و در اختيار مشروطه‌خواهان قرار گرفت، اما به دليل زورگويي صمصام‌السلطنه و اجحافاتي که به مردم مي‌کرد، آيت‌الله مدرس به مخالفت با او برخاست. صمصام‌السلطنه هم به سواران بختياري دستور داد او را دستگير و به تخت فولاد تبعيد کنند. فرداي آن روز مردم اصفهان در اعتراض به صمصام‌السلطنه قيام کردند. او هم ناگزير شد مدرس را با احترام به اصفهان بازگرداند. مخالفان مدرس پس از بازگشتن در صدد ترور او برآمدند و دو نفر را مأمور اين کار ساختند . هنگامي که آيت‌الله مدرس از مدرسة جده کوچک عازم مدرسه جده بزرگ بود، به سوي او تيراندازي کردند ولي هيچ آسيبي به آيت‌الله مدرس نرسيد.4

آيت‌الله مدرس گام بعدي را در عرصة سياست به خواست علماي نجف برداشت. پس از فتح تهران و تشکيل مجلس دوم شوراي ملي بر اساس قانون اساسي مي‌بايست پنج مجتهد طراز اول بر مصوبات مجلس نظارت مي‌کردند. به همين منظور آيات عظام نجف آخوند ملا محمدکاظم خراساني و ملا عبدالله مازندراني بيست نفر از مجتهدين ولايات مختلف را طي نامه‌اي به مجلس شوراي ملي معرفي کردند تا از ميان آنها پنج نفر را برگزينند. نام آيت‌الله مدرس در کنار ميرزاي نائيني، آقا ضياء عراقي و سيد ابوالحسن اصفهاني که از مراجع تقليد شيعه بودند در اين نامه قرار داشت. مجلس شورا ناگزير شد براي انتخاب هيئت طراز اول به قرعه متوسل شود. بدين ترتيب آيت‌الله مدرس به حکم قرعه توانست به عنوان يکي از پنج مجتهد طراز اول به مجلس راه يابد.5

معرفي آيت‌الله مدرس به عنوان مجتهد طراز اول بيانگر اعتبار و جايگاه علمي ايشان نزد علماي نجف است. دلايل ديگري نيز در اثبات مراتب علمي ايشان وجود دارد از جمله حاشية او بر رسائل شيخ انصاري که در 24 سالگي نوشته است، همچنين تأليفات ديگر ايشان مانند: رسالة سهو الامام و الماموم، رساله في قضاء الفوائت، رسالة في ضمان الغاصب المغضوب الفائت، رسالة في بعض مسائل العده، حاشيه بر کتاب النکاح شيخ محمدرضا نجفي مسجد شاهي، اصول تشکيلات عدليه و دو کتاب ديگر؛ کتاب زرد در تاريخ سياسي معاصر ايران و خاطرات خواف.6 دليل ديگر وجاهت علمي آيت‌الله مدرس لقبي است که به او داده‌اند.

لقب مدرس را به سهولت به کسي نمي‌دادند ايشان اين لقب را از زمان تدريس در اصفهان داشت که حجتي بر فضل و مهارت او در تدريس است.7 ويژگي‌اي که در مجلس شورا به نحو احسن به جذاب کردن نطقهايش کمک مي‌کرد.

آيت‌الله مدرس پس از آمدن به تهران ضمن حضور در مجلس شورا به تدريس فقه و اصول در مدرسة سپهسالار پرداخت و زماني که توليت مدرسة سپهسالار را در اختيارش گذاشتند براي برقراري نظم در آنجا زحمت بسيار کشيد. بنا به دستور او از طلاب هنگام ورود به مدرسه امتحان مي گرفتند و پس از پايان هرسال طلاب مي‌بايست مجدداً امتحان مي‌دادند و در صورت کسب نمرة قبولي به مرحلة بالاتر راه مي‌يافتند. براي ادارة مدرسه نيز نظامنامه‌اي ترتيب داد که بايست طبق آن عمل مي‌شد. به موقوفات مدرسه هم شخصاً رسيدگي مي کرد و توانست درآمد موقوفات را افزايش دهد و مدرسه و حجره‌هايش را مرمت کند.8

عمر دومين مجلس شورا نيز مانند مجلس اول کوتاه بود. به دستور ميرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک مجلس دوم به دليل دادن پاسخ منفي به اولتيماتوم روسيه منحل شد. آيت‌الله مدرس نيز از جمله نمايندگاني بود که در مجلس با پذيرش اولتيماتوم مخالفت کرده بود. 9 البته روسها منتظر پاسخ مجلس ايران نماندند و پيش از پايان مهلت مقرر نيروهايشان را تا قزوين پيش راندند. در چنين شرايطي به پيشنهاد دولت و با مداخله يپرم رئيس نظميه، مجلس پنج نماينده را براي تصميم گيري در مورد اولتيماتوم معرفي کرد که آيت‌الله مدرس يکي از آنها بود. اين عده پس از بررسي شرايط با پذيرش اولتيماتوم موافقت کردند.10

فاصلۀ بين تعطيل مجلس دوم تا تشکيل مجلس سوم دورة اقتدار ناصرالملک بود که تا زمان تاجگذاري احمد شاه به طول انجاميد. در اين مدت ناصرالملک از برگزاري انتخابات مجلس سوم خودداري کرد. تا زماني که احمدشاه پس از تاجگذاري قدرت را به دست گرفت و ميرزا حسن خان مستوفِ‌الممالک را به عنوان رئيس‌الوزرا انتخاب کرد، مستوفِ‌الممالک مأمور شد انتخابات مجلس سوم را برگزار کند. اين بار آيت‌الله مدرس با رأي مردم تهران به مجلس راه يافت. کمي پس از تشکيل مجلس سوم جنگ جهاني اول آغاز شد. انگلستان و روسيه از ايران خواستند به متحدين اعلان جنگ دهند اما دولت ايران به خواست آنها تن نداد واعلان بي طرفي کرد. انگلستان و روسيه نيز که مترصد فرصت بودند با نقض بي طرفي ايران از شمال و جنوب به ايران تاختند. روسها تا قزوين پيش رفتند با احتمال سقوط تهران، مجلس از اکثريت افتاد و منحل شد. به قول آيت‌الله مدرس مجلس جوانمرگ شد.11 بيست و هفت نفر از نمايندگان مجلس همراه گروهي از مردم و رجال کشور تهران را ترک کردند و به قم رفتند و در آنجا کميتة دفاع ملي را تشکيل دادند و هيئت چهار نفره‌اي را که آيت‌الله مدرس نيز در ميانشان بود در رأس امور قرار دادند. قشون روسيه به تعقيب آنها پرداخت و در رباط کريم ميانشان جنگي در گرفت که روسها در آن پيروز شدند. مهاجرين پس از تحمل اين شکست هر يک به سويي رفتند. آيت‌الله مدرس براي جمع‌آوري نيرو به اصفهان رفت و از حمايت حاج آقا نورالله اصفهاني برخوردار شــد. عده اي از مهاجرين هم به کرمانشاه رفتند و دولت مهاجرت را به رياست نظام‌السلطنه تشکيل دادند. مدرس در اين زمان در کرمانشاه حضور نداشت ولي او را به وزارت عدليه و اوقاف برگزيدند و آيت‌الله مدرس نيز براي انجام وظيفه به کرمانشاه رفت، دولت مهاجرين به رغم برخورداري از حمايت ايلات و عشاير نتوانست کاري از پيش ببرد و پس از تحمل چند شکست از روسها ناچار به عثماني عقب نشيني کرد. آيت‌الله مدرس هم به عثماني رفت و براي امرار معاش در مدرسه ايرانيان اسلامبول مشغول تدريس شد و پس از پايان جنگ بنا به دعوت دولت وقت به ايران بازگشت.12

اوضاع ايران به هنگام بازگشت مهاجرين نابسامان بود. مشکلات ناشي از حضور نيروهاي بيگانه در کشور هنوز به قوت خود باقي بود. فقر، گرسنگي، قحطي و نا امني از جمله اين مشکلات بودند. صمصام‌السلطنه بختياري رئيس‌الوزرا نه تنها توان حل مشکلات را نداشت بلکه با سوء مديريت بر مشکلات افزوده بود. آيت‌الله مدرس که پس از بازگشت به تهران در مدرسه سپهسالار به تدريس مشغول بود به دليل نابساماني مملکت به مخالفت با صمصام‌السلطنه پرداخت و با گروهي از مردم و رجال مملکت به حضرت عبدالعظيم (ع) رفت و متحصن شد. احمد شاه براي جلب نظر آنها ناگزير صمصام‌السلطنه را از وزارت عزل کرد و کالسکة سلطنتي را براي معاودت متحصنين به حضرت عبدالعظيم (ع) فرستاد.13 مخالفان صمصام‌السلطنه خواهان صدر اعظمي قدرتمند بودند که بتواند خرابيها و نابسامانيهاي ناشي از جنگ را برطرف سازد. به همين دليل هم از اعطاي وزارت به وثوق‌الدوله حمايت کردند. او نيز در دورة صدارتش توانست تا حدودي نظم و امنيت را در کشور برقرار کند، اما هنگامي که قرار داد 1919 را با انگلستان منعقد ساخت حاميانش را از دست داد. آيت‌الله مدرس نيز که ابتدا از وزارت او حمايت مي‌کرد با انعقاد قرارداد 1919 به صف مخالفين پيوست و رهبري مخالفان وثوق‌الدوله را در دست گرفت. آيت‌الله مدرس قرارداد 1919 را قراردادي ننگين مي‌دانست و معتقد بود که «روز انعقاد قرارداد اوت 1919 يک روز نحس براي ايران بود و يک سياست مضر براي ديانت اسلام. ايراني بايد خودش ايراني باشد، سياستش هم ايراني باشد. روي ايراني بودن هم مي‌ايستد»14 او دربارة وثوق‌الدوله هم که جرئت عقد چنين قراردادي را يافته بود، اظهار داشت که «بسيار متهور و جسور است، اگر جسارت نداشت مرتکب چنين خيانتي نمي شد ولي تاريخ تکـــرار مي‌شود. عبدالملک مروان سي سال در خانه خدا معتکف و اشتغال به تلاوت قرآن داشت ولي پس از اين که به خلافت رسيد قرآن را بوسيد که تا حالا رفيق شما بودم و بعد هم شهر مکه را آتش زد و به منجنيق بست».15

آيت الله مدرس به وثوق الدوله پيغام داد که کار او در هر صورت تمام است اگر «قرار داد لغو شد هميشه متضرر و منفور و از سياست دور خواهد شد و اگر قرارداد عملي شد و انجام گرفت ديگر انگليس به شما کاري نداري و براي رضايت ملت ايران شما را فدا خواهد نمود.»16 مبارزه با انعقاد قرارداد 1919 منجر به شکست قرارداد و برکناري وثوق الدوله از صدارت شد اما انگلستان پس از شکست قرارداد دست از تلاش نکشيد و کودتاي سوم اسفند 1299 ش را طراحي و اجرا کرد. رضاخان ميرپنج با حمايت انگلستان و استفاده از نيروهاي قزاق در اسفند 1299 ش از قزوين راهي تهران شد. حدود نيمه شب سوم اسفند 1299 ش رضاخان و نيروهايش توانستند وارد تهران شوند و احمد شاه را وادارند که حکم رئيس الوزرايي سيدضياء الدين طباطبايي را صادر کند. اولين اقدام کودتاچيان دستگيري تمام کساني بود که احتمال مي دادند به مخالفت با آنها برخيزند. پيرو همين سياست آيت الله مدرس را دستگير کردند. وي چند روزي در محل قزاقخانة قديم زنداني بود تا اين که به قزوين تبعيد شد و تا پايان کار کابينة سيد ضياء که به کابينة سياه مشهور است ، در تبعيد باقي ماند.17 آيت الله مدرس حتي در مجلس نيز با شجاعت و جسارت سخن مي گفت. مسعود انصاري نقل کرده که در زندان «آقاي مدرس پيغام داد که کريم آقا بيايد. پس از آن که سروان کريم آقا (بوذرجمهري) آمد، مدرس به او گفت: آيا ممکنست پيغام مرا به بني عمم برساني ؟ کريم آقا مي پرسد کدام بني عمتان؟ آقاي مدرس مي گويد: به سيد ضياء الدين از قول من سلام برسان و بگو حق تو اين بود به محض اين که ما را گرفتي همه را بکشي و به دار بزني حالا که اين کار را نکردي ديگر هيچ کاري نمي تواني بکني و خودت را خسته مي کني. فرمانفرما و نصرت الدوله و عده اي ديگر به صدا در مي آيند که آقا اين چه پيغامي است؟ چرا سرود يادش مي دهي ؟ آقاي مدرس مي گويد: مطمئن باشيد ديگر سيد ضياءالدين هيچ کاري نمي تواند بکند خيالتان به کلي آسوده باشد» .18

پيش بيني آيت الله مدرس درست بود. دولت سيد ضياء بيش از سه ماه دوام نياورد پس از آن قوام‌السلطنه که از حمايت آيت الله مدرس نيز برخوردار بود ، رئيس الوزرا شد و مجلس چهارم را پس از شش سال فترت افتتاح کرد.

آيت الله مدرس توانست با راي مردم تهران به مجلس چهارم راه يابد. در اين مجلس او ليدر اکثريت و نايب رئيس اول مجلس بود. 19

از کودتاي سوم اسفند به بعد روز به روز بر قدرت رضاخان سردار سپه افزوده شد. او با حمايت انگليس و با استفاده از نا امني و نا آرامي مملکت در نقش منجي مملکت و در منصب وزارت جنگ در رسيدن به اهدافش گام به گام پيش مي رفت. در کابينة قوام السلطنه هم که همين سمت را داشت در صدد برآمد که بودجه نيروهاي نظامي را کاملاً در اختيار گيرد ولي با مخالفت مجلس و رئيس الوزرا روبه رو شد. رضاخان براي رسيدن به خواسته اش شهر را نا امن کرد و به توقيف جرايد و دستگيري و تبعيد مخالفين برخاست. او تصور کرد، مي تواند مجلس و دولت را وادارد که مطابق ميلش عمل کنند. اما آيت الله مدرس که از قدرت‌گيري رضاخان بيمناک بود و آن را تهديدي عليه استقلال کشـــــــور مي دانست نوک تيز حملاتش را متوجه او ساخت و با ايراد سخنراني در مجلس نمايندگان را به مبارزه با سردار سپه فراخواند وبي پروا اعلام کرد که «عجالتاً امنيت در دست کسي است که اغلب ماها خوشوقت نيستيم؟ شما مگر ضعف نفس داريد که اين حرفها را مي زنيد و در پرده سخن مي گوييد، ما بر هرکس قدرت داريم، از رضاخان هم هيچ ترس و واهمه نداريم. ما قدرت داريم پادشاه را عزل کنيم، رئيس الوزراء را بياوريم، سؤال کنيم، استيضاح کنيم، عزلش کنيم و همچنين رضاخان را استيضاح کنيم، عزل کنيم، مي روند در خانه‌شان مي نشينند. قدرتي که مجلس دارد هيچ چيز نمي تواند در مقابلش بايستد، شما تعيين صلاح بکنيد مجلس بر هر چيزي قدرت دارد».20

سخنان آيت الله مدرس بازتاب عميق و گسترده اي در مجلس و شهر داشت و نمايندگان و مردم را به رويارويي با رضاخان کشاند. از سوي ديگر رضاخان را هم به عکس العمل واداشت. او افسران نظامي را فراخواند و طي نطقي در جمع آنها با تهديد مجلس از وزارت جنگ استعفا داد. اين رويۀ کار بود. دستجات نظامي به تحريک سردار سپه به منظور ايجاد رعب و وحشت در شهر رژه رفتند. عده اي هم مأمور شدند که به قتل و غارت بپردازند تا شهر را نا امن جلوه دهند. سرداران سپاه و امراي لشکر در شهرستانها هم در اقدامي هماهنگ شده با ارسال تلگرافاتي به تهران مخالفتشان را با استعفاي سردار سپه اعلام کردند. اين موجب وحشت نمايندگان و تضعيف مواضعشان شد و تصميمشان را سست ساخت آنها از ترس با سردار سپه مصالحه کردند . سردار سپه هم متعهد شد که قانون اساسي را رعايت کند21 و دوباره وزير جنگ شد.

مدت کوتاهي پس از اين ماجرا کابينة قوام السلطنه سقوط کرد و مستوفي الممالک مأمور تشکيل کابينه شد.22 مستوفي الممالک به صداقت و پاکي شهره بود و همه به او احترام مي گذاشتند. آيت الله مدرس نيز احترام خاصي براي او قائل بود. دکتر سيد عبدالباقي مدرس فرزند آيت الله مدرس نقـــل مي‌کند که «آيت الله مدرس به خانه هريک از رجال کشور مي رفت لقمه ناني با خود مي برد و سر سفره به عنوان غذاي مخصوص تناول مي کرد و چون عادتش بود کسي ناراحت نمي شد فقط در خانه مستوفي الممالک ومشيرالدوله که برايشان احترام فوق العاده اي قائل بود، اين کار را نمي کرد».همچنين نقل مي کند که «مستوفي الممالک تنها کسي بود که مدرس به استقبالش مي رفت و او را آقا خطاب مي کرد».23 با اين وجود آيت الله مدرس با تشکيل کابينه توسط مستوفي الممالک مخالفت کرد، زيرا اوضاع مملکت به گونه اي بود که براي ادارة آن و مقابله با قدرت گيري رضاخان و جلوگيري از نفوذ بيگانگان بايستي فردي قدرتمند بر مسند وزارت مي نشست و مستوفي الممالک با روحية  مدارا و مسامحه و تعلل نمي توانست عهده دار اين امر شود. از اين رو آيت الله مدرس به منظور حفظ مصالح مملکت ناچار شد مستوفي الممالک را استيضاح کند. او در جريان استيضاح با اعلام انزجار از هرگونه مداخلة بيگانگان و لزوم حفظ استقلال کشور در مورد مستوفي الممالک اظهار داشت که «آقا شمشير مرصع است که بايد در روزهاي بزم و ايام سلام به کمر بست ولي قوام السلطنه مانند شمشير فولادي و برنده است که در جنگ به کار مي آيد، مملکت در اين روزها احتياج به شمشير برندة فولادي دارد نه شمشير جواهرنشان».24 در جريان همين استيضاح جملة معروفش را بيان کرد که : «ديانت ما عين سياست ما است و سياست ما عين ديانت ما».25

مستوفي الممالک تاب حملات مخالفين را نياورد و ناچار شد، استعفا دهد. پس از او مشيرالدوله مأمور تشکيل کابينه شد. اين دوره با پايان کار مجلس چهارم همزمان بود. مشيرالدوله بايستي انتخابات مجلس پنجم را هم برگزار مي‌کرد ولي سردار سپه که مي‌دانست با انجام انتخاباتي سالم حاميانش به مجلس راه نخواهند يافت با تهديد مشيرالدوله و وزرايش آنها را وادار به استعفا کرد و شاه را تحت فشار قرار داد تا او را به عنوان رئيس الوزرا معرفي کند. احمد شاه نيز همين کار را کرد و به ظاهر براي معالجه رهسپار فرنگ شد. بدين سان کشور را در اختيار سردار سپه قرار داد. سردار سپه که در فکر برقراري جمهوري و تغيير سلطنت بود، دستور داد به سرعت انتخابات مجلس انجام شود. وي با مداخلة اياديش توانست عدة زيادي  از حاميانش را به عنوان نماينده به مجلس بفرستد، اما هنوز آنقدر قدرت نداشت که بتواند مانع ورود مخالفينش به مجلس شود. آيت الله مدرس نيز توانست به عنوان نماينده تهران به مجلس پنجم راه يابد و ليدر اقليت مجلس شود.26 مجلس پنجم در 22 بهمن 1302 شروع به کار کرد.

سردار سپه مي خواست تا قبل از نوروز تکليف سلطنت قاجار را مشخص کند و نظام جمهوري را در کشور برقرار سازد . آنها حتي تدارک مراسم اعلام جمهوري را ديده بودند و تعدادي سکة طلا و نقره هم به نام جمهوري ضرب شده و آماده بود،27 اما جمهوري خواهي رضاخان سردار سپه از سر خيرخواهي براي ملت نبود، اين ناني بود که در تنور انگليسها براي ملت ايران پخته شده بود. جمهوري خواهي رضاخان عده اي را فريب داد ولي اکثريت مردم آن را باور نکردند. عين السلطنه دربارة جمهوري خواهي مي نويسد: « مي گويند عما قريب تلگرافات ولايات مي رسد و در جلسه دوم و سيم مجلس مقارن عيد، جمهوريت علم مي شود. انگليسها عثماني را جمهوري کردند ايران را متعاقب آن، بعد مي روند سراغ افغانستان، فقط و فقط براي آن که پادشاه مملکت مستقل مسلمان در عالم نباشد که مسلمانهاي اتباع او به آنها تأسي کنند. انگليسيها هميشه کارها را چند مرتبه حلاجي مي کنند و مي‌سنجند تصميم که گرفتند انجام مي دهند، آن هم نه براي امسال يا ده سال و بيست سال بعد، براي يک قرن و دو قرن ديگر».28 با اين تفاصيل رضاخان  و اياديش با حمايت انگليسيها سعي کردند هر چه زودتر مجلس تشکيل شود تا بتوانند جمهوري مطلوبشان را برقرار سازند، اما مخالفين آنها به رهبري آيت الله مدرس باتمام قوا به مقابله برخاستند. در اولين حرکت سعي کردند با جلوگيري از تصويب اعتبارنامه‌ها وقت مجلس را بگيرند . همين اتلاف وقت فرصتي فراهم کرد تا مردم در جريان امر قرار گيرند. و همانطور که تلگرافهاي فرمايشي در طلب جمهوري از شهرستانها به تهران مي رســــــيد، هسته‌هاي مخالفتهاي مردمي هم شکل گيرند. مخالفت مردم بدانجا رسيد که رضاخان ناچار شد بر در مساجد آژان و قلعه بيگي بگذارد و مساجد بزرگ بازار را تعطيل کند.29

جمهوري خواهان که در مجلس با مقاومت سرسختانة آيت الله مدرس روبه رو شده بودند، سعي کردند رضايت او را جلب کنند. نقل مي کنند که «مدرس را به خانه خدايارخان برده بودند . او با زبان چرب و نرمي آغاز سخن نموده است. مدرس مي گويد اصل مطلب را بگو من نمي توانم راضي شوم امروز اين رئيس قوا با چهار نفر روزنامه نويس ساخت مملکت را تغيير بدهد، فردا يک رييس قواي ديگري با هشت نفر روزنامه نويس مي‌سازد و شما را مي خواهد تغيير دهد. مملکت بازيچه نيست که هر روز يک رئيس قوا رژيم مملکت را عوض کند».30

جمهوري طلبان پس از نا اميدي از جلب رضايت مدرس سعي کردند او را بترسانند به همين منظور در مجلس دکتر حسين بهرامي (احياء السلطنه) به تحريک تدين سيلي محکمي به آيت الله مدرس زد. اين سيلي تأثيري کاملاً متفاوت با آنچه آنها انتظار داشتند به جا گذارد. در مجلس عدة زيادي از نمايندگان از جمهوري خواهان کناره گرفتند و به اقليت پيوستند. مردم هم به حمايت از آيت الله مدرس به خانه او رفتند و در اطراف مجلس اجتماع کرده  عليه جمهوري شعار دادند. حدود هشت هزار نفر هم در مسجد شاه جمع شدند و مخالفتشان را با رضاخان و جمهوري اعلام کردند.31 کار بدانجا کشيد که «سردار سپه به مدرس پيغام استمالت داده که خر بود، ابله بود نسبت به شما بي احترامي کرد، مدرس جواب گفته: اين سيلي را دست تو زد نه آن بي دين. من کو به همان عقيدة خود باقي هستم و به اين چيزها از ميدان نبرد در نمي روم».32

آيت الله مدرس براي جلوگيري از طرح جمهوري در مجلس تدبيري ديگري انديشيد و عده اي از نمايندگان را راهي حضرت معصومه(س) کرد، حتي خرج سفر آنها را نيز پرداخت و بدين وسيله موفق شد جلسه 30 اسفند 1302 ش را از اکثريت بيندازد و مجلس را تعطيل کند. جمهوري خواهان نيز نتوانستند قبل از پايان سال طرحشان را عملي کنند. جلسة بعدي مجلس هم به 2 فروردين 1303 ش موکول شد.33

در اين فاصله زماني فرصتي ديگر براي سازماندهي مردم به دست آمد. در 2 فروردين 1303 ش مردم در حمايت از قاجاريه در اطراف مجلس جمع شدند. جمهوري خواهان مجلس براي پراکندن مردم از رضاخان کمک خواستند . سردار سپه با عده اي قزاق به مجلس رفت و شخصاً  با مردم درگير شد. خبر درگيري سردار سپه با مردم به مؤتمن الملک رئيس مجلس رسيد . مؤتمن الملک به سرسراي مجلس رفت و با تحکم و تغيّر به سردار سپه گفت چرا مردم را درخانۀ خودشان مي زنيد الان تکليفت را روشن مي کنم. سردار سپه که از برخورد مؤتمن الملک بيمناک شده بود، ناگزير شد از مردم عذرخواهي کند و اعلام کرد اگر مردم جمهوري نخواهند او نيز صرفنظر خواهد کرد . در سوم فروردين اعتراضات مردم ابعاد گسترده تري يافت و بازارها تعطيل شد . مردم به خانه علما رفتند و خواهان عزل سردار سپه شدند. رضاخان براي رهايي از اين بن بست عازم قم شد و با علما ملاقات کرد. پس از مراجعت از قم در 12 فروردين با صدور اعلاميه اي از جمهوري خواهي رسماً انصراف داد. با اين حال احتمال مي رفت کابينه رضاخان سقوط کند . بنابراين حيله اي ديگر به کار برد و به ظاهر از کارها کناره گرفت و به رودهن رفت. دوباره مانند دفعه قبل پس از کناره گيري او مزدورانش در شهر به تظاهرات پرداختند و با تهديدات شديد و نا امن جلوه دادن مملکت عده اي از نمايندگان مجلس را ترساندند و مجلس را وادار به مصالحه با رضاخان کردند.34 رضاخان در قدرت باقي ماند ولي نتوانست طرح جمهوريش را در کشور پياده کند. انگلستان و رضاخان پس از تحمل اين شکست در صدد برآمدند که قاجارها را از سلطنت خلع کنند و سلسلة پهلوي را بنيان نهند. آنها مي دانستند که با مخالفتهاي زيادي رو به رو خواهند شد پس بايستي با احتياط حرکت مي کردند و زمينه را براي تغيير سلطنت مهيا مي ساختند. نشريات طرفدار رضاخان به سمپاشي عليه قاجاريه شدت بيشتري بخشيدند. رضاخان هم هر روز مخالفان را تحت فشار بيشتري قرار مي داد و به بهانه‌هاي مختلف جرايد را تعطيل و معترضان را حبس و تبعيد مي کرد.

آيت الله مدرس و اقليت مجلس تصميم به استيضاح رضاخان گرفتند. آيت الله مدرس در مجلس پس از ايراد سخنراني دربارة اقدامات غيرقانوني سردار سپه استيضاح نامه را قرائت کرد.35 رضاخان سردار سپه ناچار بود براي پاسخگويي به مجلس بيايد ولي از قبل عده اي از مزدورانش را در اطراف مجلس و در صحن مجلس مستقر ساخت تا بتواند با هوچي بازي مخالفانش را بترساند. هنگامي که مدرس مي‌خواست وارد مجلس شود، مزدوران رضاخان شعار مرده باد مدرس دادند و به سمتش حمله آوردند ولي عده اي از نمايندگان مجلس و مردم دور مدرس را گرفتند و او را سالم از اين مهلکه خارج ساختند. مدرس هنگامي که به سرسراي مجلس رسيد شعار زنده باد مدرس / مرده باد سردار سپه داد. با اين کار رضاخان چنان عصباني شد که به مدرس حمله کرد و گلوي او را تا حد خفگي فشار داد و اگر سيد حسن زعيم به رضاخان حمله نکرده بود، آيت الله مدرس به شهادت مي رسيد. رضاخان هنگامي که از مدرس دور مي شد، او را تهديد کرد و گفت «شما محکوم به اعدام هستيد ، شما را از بين خواهم برد».36 هوچي گري ايادي رضاخان موجب شد که جلسه استيضاح به بعد از ظهر موکول شود. مدرس و يارانش براي استراحت از مجلس خارج شدند مزدوران رضاخان آنها را محاصره کردند و به شدت مورد ضرب و جرح قرار دادند و اگر مداخله مردم نبود، آنها را به شهادت مي رساندند. در نتيجه اين برخوردها و به دليل نبود امنيت و مصونيت جاني نمايندگان اقليت از انجام استيضاح خودداري کردند.37

از آن هنگام به بعد سير صعودي رضا خان براي کسب قدرت سرعت بيشتري گرفت و رضا خان توانست با کمک مزدورانش هر روز پايه‌هاي قدرتش را مستحکم تر سازد. عدم حضور احمدشاه هم در مملکت عرصه اي مناسب براي تاخت و تاز رضاخان فراهم آورده بود. آيت الله مدرس براي تنگتر کردن عرصه بر رضاخان تلاش مي کرد احمد شاه را به کشور بازگرداند اما او با بروز کوچکترين مشکلي از بازگشت منصرف مي‌شد.

بالاخره با مهيا شدن زمينه‌ها در 9 آبان 1304 ش طرفداران رضاخان که در مجلس اکثريت داشتند تصميم گرفتند کار را يکسره کنند، بنابراين ماده واحده‌اي را که متضمن خلع سلطنت از قاجارها بود تسليم مجلس شوراي ملي کردند. آيت الله مدرس و يارانش به استعفاي مستوفي الممالک رئيس مجلس استناد جستند و جلسه را غير رسمي و غيرقانوني خواندند اما اکثريت مجلس در اختيار هواداران رضاخان بود و مخالفت آن اقليت کاري از پيش نبرد. مخالفين فقط توانستند پس از ايراد سخنراني و اعلام مخالفتشان جلسه مجلس را به عنوان اعتراض ترک کنند و آيت الله مدرس نيز با بيان اين جمله که «صد هزار رأي هم بدهيد خلاف قانون اساسي است». غير قانوني بودن جلسه را اعلام کرد. پس از خروج مخالفين ازمجلس، خلع سلطنت از قاجاريه به رأي گذاشته شد و به تصويب رسيد.38 اين حرکت مرحله اول طرح رضاخان بود. او براي تکميل طرحش در15 آذر1304 ش مجلس موسسان را افتتاح کرد و توسط همين مجلس در20 آذر رسماً سلطنت به خاندان پهلوي تفويض شد.39 دوره پنجم مجلس در بهمن 1304 ش به پايان رسيد. رضاخان ديگر قدرت بلامنازع ايران شده بود. مجلس ششم در اولين سال سلطنت رضاخان شروع به کار کرد. اکثر نمايندگان آن با اعمال نفوذ رضاخان انتخاب شده بودند ولي در تهران به رغم تقلباتي که صورت گرفت، چند نفري از نمايندگان واقعي مردم توانستند به مجلس راه يابند منجمله آيت الله مدرس که نماينده اول تهران شد. انتخاب او به عنوان نماينده مصونيت سياسي برايش فراهم کرد و رضاخان نتوانست او را دستگير کند ولي محدوديتهايي از جهت رفت و آمد با مردم برايش فراهم آورد. در اين دوران رضاخان ديگر حاضر نبود به هيچ وجه هيچ انتقاد و مخالفتي را تحمل کند بنابراين هنگامي که آيت الله مدرس در مجلس به انتقاد از اوضاع پرداخت دستور ترور او را صادر کرد اما هوشياري آيت الله مدرس در هنگام ترور او را از مرگ حتمي نجات داد. پس از اين ترور آيت الله مدرس مدت دو ماه در بيمارستان بستري بود.40 ترور آيت الله مدرس خشم مردم را برانگيخت . در نتيجه رضاخان تلگرافي از ترور او اظهار تأسف کرد. مدرس هم جواب داد که: «به کوري چشم دشمنان مدرس زنده است».41

از فرازهاي مهم حضور آيت الله مدرس در مجلس ششم، موضع ايشان در قبال کابينة مستوفي الممالک بود که بيانگر درايت سياسي آيت الله مدرس است. رضاخان براي کسب وجهه مستوفي الممالک را به رياست الوزرايي برگزيد .مستوفي الممالک هم به رغم ميل باطني اش اين منصب را پذيرفــــت و کابينه اي از رجال با سابقه ايران تشکيل داد. کابينه او به دليل حضور وثوق الدوله و فروغي با مخالفت برخي نمايندگان مجلس ششم منجمله دکتر مصدق مواجه شد، اما آيت الله مدرس از کابينه مستوفي الممالک دفاع کرد و خواهان رأي اعتماد مجلس به اين کابينه شد . آيت الله مدرس مي دانست که در شرايط موجود از هر مانعي هر چند کوچک بايستي استفاده کرد تا استقرار ديکتاتوري را تاحد ممکن به تعويق انداخت . رجل خوشنام و اصولگرايي مانند مستوفي الممالک مي توانست تا حدودي سياستهاي خشن رضاخان را تعديل کند. آيت الله مدرس در گذشته با اعطاي وزارت به مستوفي الممالک مخالفت کرده بود و زيرا او را براي آن شرايط مناسب نمي دانست اما دراين شرايط اصولگرايي مستوفي الممالک براي مملکت مي توانست مفيد باشد . از اين رو آيت الله مدرس به دفــاع از او و کابينه اش برخاست.42

با پايان کار مجلس ششم ، رضاخان به عنوان شاه آن چنان قدرتي يافته بود که مي توانست از ورود مخالفينش به مجلس جلوگيري کند. آيت الله مدرس در انتخابات مجلس هفتم هم کانديدا شد ولي آراء او را نخواندند. آيت الله مدرس جمله اي گفت که براي تقلبي بودن انتخابات کافي بود. او گفت: «من يک رأي براي خودم نوشتم آن رأي کجاست».43 پايان مجلس ششم به معني پايان مصونيت سياسي آيت الله مدرس هم بود . رضاخان فرصت را مغتنم شمرد و دستور دستگيري و تبعيد او را صادر کرد . در 16 مهر 1307 ش رئيس شهرباني به همراه عده اي مأمور شبانه به خانه آيت الله مدرس ريختند و او را دستگير و به خواف تبعيد کردند. او در تبعيد ممنوع الملاقات بود و اجازه مراوده با مردم را نداشت اما در همين مدت هم دست از تعليم و تربيت برنداشت و پاسبانهايي را که مأمور مراقبتش بودند ارشاد کرد. 44

دو سال پس از تبعيد او به خواف و تحميل فشارهاي بسيار، رضاخان محرمانه برايش پيغام فرستاد که اگر دست از سياست بکشد آزادش مي کند، اما آيت الله مدرس پاسخ داد «اگر مرا بکشيد بزرگترين ننگ را از خود به يادگار خواهيد گذاشت و اگر زنده بمانم و فرصت پيدا کنم انتقام خواهم گرفت».45

نه سال بعد آيت الله مدرس را به کاشمر منتقل کردند و در 10 آذر 1316 ش هنگام غروب در حالي که ايشان روزه داشتند توسط مستوفيان و حبيب الله خلج  معروف به شمر به شهادت رسيدند .46 بدين سان دفتر زندگي روحاني مبارز آيت الله مدرس توسط دژخيمان رژيم پهلوي بسته شد.

———————————————————————–

1. علي مدرسي، مدرس (تهران، بنياد تاريخ انقلاب اسلامي ايران، 1366، ج1، ص 21ـ 35 و حسين مکي، مدرس قهرمان آزادي (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1358)، ج1، ص 49ـ 52 و سيد صدرالدين طاهري، يک بررسي تحليلي از زندگي سياسي مدرس (تهران، موسسه خدمات فرهنگي رسا ، 1373) ص 22ـ 23.

2. صدرالدين طاهري ، ص 22ـ23.

3.  حسين مکي، ج 1، ص 6 و علي مدرسي ج 1، ص 27.

4. علي مدرسي، ج 1 ، ص 28ـ 29.

5. علي مدرسي، ج 1، ص 30 و سيد صدرالدين طاهري، ص 23 و محمد ترکمان، آراء انديشه ها و فلسفه سياسي مدرس (تهران، نشر هزاران ، 1374 ) ص 19 و مدرس، تاريخ و سياست، (تهران، موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگي ، 1375) ، ص 32.

6. مدرس، تاريخ و سياست، ص 27 و 35 و 33.

7. همان، ص 35.

8. علي مدرسي، ج 1، ص164ـ 165.

9. همان، ص 34.

10. محمد ترکمان، مدرس در پنج دوره تقنينيه، (تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1372)، ج 1 ، ص هـ.

11. مدرس و مجلس (تهران: موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگي بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي و اداره کل امور فرهنگي و روابط عمومي مجلس شوراي اسلامي، 1373) ، ص 41.

12. علي مدرسي، ج 1، ص 35ـ 39 و سيد صدرالدين طاهري، ص24ـ 25 و محمد ترکمان ، آراء ، انديشه‌ها … ، ص 21 و حسين مکي، ج 1، ص 130.

13. حسين مکي، ج 1، ص 148 و علي مدرسي، ج 1 ، ص 39 و محمد ترکمان ، آراء ، انديشه‌ها و … ، ص 21.

14. مدرس ، تاريخ و سياست، ص 25.

15. حسين مکي، ج 1، ص156ـ 157.

16. علي مدرسي، ج 1، ص 44.

17. حسين مکي، ج 1، ص157ـ 158 و محمد ترکمان، آراء ، انديشه‌ها …، ص 21 و علي مدرسي، ج 1، ص 44.

18. حسين مکي، ج 1، ص 160.

19. علي مدرسي، ج 1، ص 46-45و محمد ترکمان، آراء، انديشه‌ها…، ص 51 و سيد صدرالدين طاهري، ص 27 و محمدترکمان ، مدرس در پنج دوره …، ج 1، ص 220-221.

20. علي مدرسي، ج 1، ص 45 -46.

21. حسين مکي، تاريخ بيست ساله ايران مقدمات تغيير سلطنت، (تهران، کتابفروشي محمدعلي علمي ، 1324)،ج 2، ص115ـ 130.

22. همان، ص159ـ 163 و115ـ 130.

23. علي مدرسي، ج 1، ص191ـ 192.

24. علي مدرسي، ج 1، ص47ـ 60 و191ـ 192 و حسين مکي ،تاريخ بيست سالة ايران… ، ج 2، ص 203ـ 206 و212ـ 218.

25. علي مدرسي، ج 1 ، ص 55.

26. حسين مکي ، تاريخ بيست ساله …، ج2 ، ص305ـ 306 و علي مدرسي، ج 1، ص 60.

27. حسين مکي، تاريخ بيست ساله…، ج2، ص 306.

28. قهرمان ميرزا عين السلطنه، روزنامه خاطرات عين السلطنه، به کوشش مسعود سالور (تهران، اساطير، 1379) ، ج 9، ص 6723ـ 6724.

29. حسين مکي، تاريخ بيست ساله…، ج2 ، ص330ـ 331 و علي مدرسي، ج 1، ص61ـ 72 و قهرمان ميرزا عين السلطنه، ج 9، ص 6817.

30. قهرمان ميرزا عين السلطنه، ج 9 ، ص 6730.

31. حسين مکي، تاريخ بيست ساله…، ج2 ، ص319ـ 327 و  محمد ترکمان، آراء ،انديشه‌ها…، ص 107 و قهرمان ميرزا عين السلطنه ، ج 9، ص 6805.

32. قهرمان ميرزا عين السلطنه، ج 9 ، ص 6834.

33. حسين مکي، تاريخ بيست ساله…، ج 2 ، ص 333 و 337.

34. حسين مکي، تاريخ بيست ساله …، ج 2، ص340ـ 351.

35. حسين مکي، مدرس قهرمان آزادي، ج 1، ص471ـ475.

36. حسين مکي، مدرس قهرمان آزادي، (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1359)، ج2، ص482ـ486.

37. همان، ص 488.

38. سيد صدرالدين طاهري، ص 28 و حسين مکي، مدرس قهرمان آزادي، ج2، ص707ـ 716 و حسين مکي، تاريخ بيست ساله…، ج3 ، ص 468 و محمد ترکمان آراء ، انديشه‌ها … ، ص 23 -24.

39. حسين مکي، تاريخ بيست ساله …، ج 3، ص 522.

40. علي مدرسي، ج 1، ص 101 و94ـ 95 و محمد ترکمان، آراء ، انديشه‌ها …، ص 24.

41. مدرس و مجلس، ص 157.

آزيتا لقائي

About مدیریت

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>