تیتر خبرها
خانه / بخش 1) مطالب از مسئول سایت تسخیر / 1)2) مقالات مسئول سایت تسخیر / نگاهی به وضعیت اقتصادی – سیاسی دوران بعد از جنگ جهانی دوم

نگاهی به وضعیت اقتصادی – سیاسی دوران بعد از جنگ جهانی دوم

بنام خدا

 

 

نگاهی به وضعیت اقتصادی – سیاسی دوران بعد از جنگ جهانی دوم


سیّد محمّد هاشم پور یزدانپرست

سید محمد هاشم پوریزدان پرست
سید محمد هاشم پوریزدانپرست

نگاهی به وضعیت اقتصادی سیاسی ایران دوران جنگ جهانی دوّم و بعد از آن آغاز جنگ جهانی دوّم پایانی بر عزّت کاذب یک دیکتاتور خود خواه و خود پرست و منفعت جو بود که با قربانی کردن همه کس، حتّی یاران خود و بر باد دادن فرهنگ و تمدّن یک ملّت کهن سال و فداکار می خواست مدرنیزاسیون دیکته شده امپراطور استعمارگر انگلیس و یاران انگلوفیل خود را در ایران پیاده نماید. مدرنیزاسیونی که از یک قزاق بی سواد و فقیر بزرگ ترین سرمایه دار و ملک دار  کشور را  به وجود آورد و فساد را هم زمان با کشورهای همسایه (ترکیه آتاتورکی و افغانستان امان الله خانی ) به درون جامعه ای که در یک نبرد چند دهه ای و بلکه چند قرنی بارها پشت حریف را با نهضت های خود به خاک مذلت رسانده بود  نفوذ میداد تا برای همیشه خیال آنان را راحت و تمام آثار مقاومت را برای همیشه محونماید. با شروع جنگ جهانی دوّم و علیرغم اعلام بی طرفی کشور توسط این دیکتاتور، نیروهای متّفقین از شمال و جنوب و غرب  وارد ایران شدند و علیرغم دستور استقامت و دفاع، ارتش مدرن رضا خانی که در دو دهه تسلط او بیشترین هزینه ها در بین وزارت خانه ها را به خود اختصاص داده بود، نتوانست مقاومتی از خود بروز دهد و به راحتی و در طی چند روز و بلکه چند ساعت تسلیم گردید و رضا خان با ذلّت و خواری، جهت حفظ خود که نه! بلکه برای حفظ سلطنت فرزندش رو به سفارت انگلیس و فراماسون انگلوفیل مشهور محمّد علی فروغی آورد و آنان با ذلّت و خواری و گرفتن زهر چشم از او و فرزندش، نهایتاً پس از بررسی منافع خود فرزندش را جهت پادشاهی قبول ! و شخص  او را پس از دو دهه خدمت برای استراحت ابدی آخر عمر ! به جزیره موریس تبعید نمودند. ماجرای رفتن رضا خان و آمدن محمد رضا آنچنان تأسّف برانگیز است که دل انسان به حال این دو موجود زار، به درد می آید[۱]. رضا خان از ایران می رود آن هم علی رغم اینکه نخست وزیر آلمانوفیل خود متین دفتری را کنار و علی منصور  انگلوفیل را به جای او می گذارد. لیکن  در شهریور ۲۰ با توجّه به اینکه رضا خان مأموریّت خود را انجام داده است و هر گونه مقاومتی را در کشور سرکوب و هر شخصیتی را که  در کشور می توانست نیروی مؤثّری باشد را از سر راه برداشته بود و راه آهن و … را  جهت برنامه های آتی اربابان خود آمده کرده بود و لذا دیگر در دوران آغاز یک جنگ  همه جانبه جهانی نیازی به او نبود و خود او نیز باید قربانی می شد و کشوری که نقطه وحدت، حتّی در حدّ یک دیکتاتور ورشکسته، نیز نداشته باشد در این دوران ضروری ترین امر  برای بقای متّفقین در برابر دشمنان  خود بود. محمّد علی فروغی با در خواست التماس گونه رضا خان (قبل از رفتن ) آماده پذیرش مجدّد مسئولیّت وزیری گردید.فروغی که از غرب زدگان و فراماسون های به نام بود، اوّلین نخست وزیر رضا خان بود و در دوران مبارزه عملی رضا خان با فرهنگ اسلامی (۱۴-۱۳۱۲) مجدّد به نخست وزیری برگزیده شد و در لحظات دلهره و یاس رضاخان و روزهای آخر سلطنت او و پس از اشغال ایران مجدّداً به نخست وزیری برگزیده شد تا بقای سلطنت در خاندان او را تضمین و به عنوان نخست وزیر اوّل محمّد رضا پهلویو به نمایندگی از سفارت انگلیس در تهران، تاج را بر سر او گذارد[۲] و بدین ترتیب جوان ۲۲ ساله ای که در دامان تاج الملوک (مادرش) و رضا خان (پدرش) وخانم ارفع(مربّی فرانسوی او که شوهر ایرانی اش فوت کرده وبه عنوان مربّی فرزند رضا خان برگزیده شده بود) پرورش یافت و در ادامه برای تحصیل علم به سوئیس رفت و در سوئیس نزد  معلمین آنجا تحصیل کرد و در کنار دوستان جاسوس خود (پرون )[۳] آماده خدمت و ماموریّت  برای وطن خود گردید و ظاهراً به سلطنت رسید و دوران حساس اشغال ایران با پادشاهی او به سر آمد و فجایع عظیمی برای ملّت و کشور ایران پدیدار گشت. با اشغال کشور توسط متّفقین وضعکشور بیشتر  به هم ریخت و فقر و فلاکت و قحطی و گرانی و بیکاری گسترده ای را بدنبال آورد. در دوران چهار ساله اشغال کشور ۲۴-۱۳۲۰ اوضاع اقتصادی کشور بسیار وخیم گردید و معیشت عمومی تنزّل و قحطسالی، توده های مردم را به روز سیاه نشاند. وضع پولی کشور در هم و تورّم شدید موجب رنج بیشتر عموم مردم را فراهم نمود. در عالم سیاست نیز نخست وزیران متعدّدی بر سر کار آمدند (۹ نفر طیّ ۴ سال ) و با سرعت افول کردند و دولت مستعجل بودند. آزادی نسبی بعد از سقوط یک دیکتاتور بر مملکت حاکم شد و احزاب متعدّدی بر سر کار آمدند و هر کدام مردم را به سوئی کشاندند و خواسته یا ناخواسته از تشکیل یک جبهه مردمی و متشکّل در پشت جبهه متّفقین جلو گرفتند.  دلائل وخامت اوضاع اقتصادی ایران : اقتصاد نا سالم دوران رضا خانی ۱)- تقلید از آتاتورک و ایجاد وگسترش صنایع سنگین و برنامه ریزی اقتصادی خارج از توان مالی ۲)- نبود نیروی انسانی ماهر ۳)- متّکی شدن تجارت خارجی به آلمان و شوروی (و بریدگی این ارتباط در دوران جنگ دوّم جهانی ۴)- عدم توجّه به بخش کشاورزی  ۵) – رفتن به سمت اقتصاد پولی و سیاست های پولی نا مناسب که اقتصاد کشور را متزلزل می نمود بخصوص در سال های پایانی دوران رضا خانی.  وضعیّت اقتصاد ایران پس از اشغال کشور ۱)- عدم وصول عواید پیش بینی شده در بودجه ۱۳۲۰٫ ۲)- بالارفتن عمومی قیمت ها ناشی از اشغال کشور و نداشتن برنامه صحیح تأمین ارزاق . ۳)- بالا بردن حقوق کارمندان دولت، با توجّه به ترقّی قمیت ها. ۴)- کمبود مواد غذایی به دلا
ئل زیر : الف : اشغال راه آهن و وسایل حمل و نقل توسط متّفقین ب : احتکار ارزاق عمومی توسط سود جویان ج: ناتوانی دولت جهت جمع آوری محصولات کشاورزی د: عدم توان انتقال محصولات از نقاطی که فراوانی بود، به نقاطی که نیاز شدید و کمبود این مواد بود، به  دلیل مصادره وسائل حمل و نقل ایرانیان توسط متّفقین  ۵- نیازمتفقین به ریال برای خرید غلآت از بازار ایران که موجب تورّم شدید گردید. حجم پول درخواستی و حجم تقاضای مواد غذایی بسیار بالا بوده است. ۶- حضور صد هزار نیروی متّفقین وصد هزارآواره لهستانی آزاد شده از زندان شوروی در تهران علیرغم اینکه موافقت شده بود که مواد غذایی متّفقین باید از خارج تامین شود، آنان به بهانه های مختلف از جمله نبود کشتی و … محصولات خود را از داخل و با ارزان ترین قیمت تأمین می نمودند و در نواحی شمالی هم روسیّه علاوه بر جمع آوری محصول و تأمین ما یحتاج نیروهای نظامی خود قسمتی را نیز به شوروی صادر می کرد و اصولاً به دلائل سیاسی متّفقین نمی خواستند مسئله قحطی و گرسنگی مردم حل گردد، تا مسئله اشغال کشور از ذهن آنان فراموش گردد. برای حل مسئله چند بار از مجلس قانون گذشت اما هیچ تاثیری در حلّ مسئله نداشت.  ۷- سیاست  متّفقین نسبت به امور مالی ایران مخارج، ماهیانه نیروهای متّفقین در ایران عبارت بوده است از : الف: انگلیس                        ۰۰۰/۰۰۰/۳۰۰ ریال ب: آمریکا                           ۰۰۰/۰۰۰/۴۰۰ ریال ج: شوروی                             ۰۰۰/۰۰۰/۸۰ ریال اینها جهت دستمزد ۰۰۰/۱۲۵ کارگر ایرانی و هزینه نگهداری ارتش متّفقین بوده است.[۴] قرار بود ارز خارجی و طلا به جای ریال بدهند و یا کالا به ایران صادر کنند که عملاً هر دو را انجام ندادند. اصولاً به دلیل جنگ امکان تولید و صادرات آن نیز وجود نداشت و صرفاً وعده های پوچ به مسئولین ایرانی تحویل داده شده بود : ۱- کالا : صنایع آن ها مشغول کار نظامی بود و امکان تولید کالا و صادرات آن به ایران اصولاً وجود نداشت. ۲- دادن طلا و ارز هم وضع اقتصادی آن ها در دوران جنگ را متزلزل می نمود.  اوضاع سیاسی کشور در این دوران نخست وزیران کشور با سرعت سقوط می کردند و احزاب متعدّدی به وجود آمدند که بعضی از آنها احزاب دولتی بودند و چون خود دولت ها، دولت مستعجل بودند. مجلس چهاردهم در همین دوران اشغال، تشکیل شد و لیست مشهور ۸۰ نفره کسانی که باید به مجلس بروند، توسط سفارت انگلیس به شاه جوانبخت! تحمیل شد و دکتر محمّد مصدّق به عنوان فرد اوّل این انتخابات از تهران، وارد مجلس شد.و آیت اللّه کاشانی که از تهران علیرغم تمام این تمهیدات رأی آورده بود، تحت فشار انگلیس صلاحیت نامه اش مورد تأیید قرار نگرفت و رد صلاحیت شد. در این دوره در حالی که شوروی به دنبال گرفتن امتیاز نفت شمال بود و آمریکا نیز به دنبال وارد شدن به این قضیه بود، درمجلس سیاست موازنه منفی مطرح و با گذشتن قانونی از مجلس دادن هر گونه امتیاز جدید به هر دولتی ممنوع گردید! و علیرغم پیشنهاد و در خواست عطف به ما سبق نمودن آن توسط تعدادی از نمایندگان، برای از این به بعد تصویب شد و انگلستان که در دوره استبداد رضاخانی با لطایف الحیل توانسته بود قرار داد دارسی را تجدید کند، خیالش راحت گردید. مصدّق پیشتاز این جریان بود. در همین زمان بسیاری از افرادی که جهت منافع انگلیس خطر ساز بودند، تحت نظر جاسوس مشهور انگلیس در دربار دستگیر و به زندان و یا تبعید فرستاده شدند که در این میان از آیت الله کاشانی که دست به فعالیت گسترده ای علیه متّفقین زده بود، می توان نام برد.  اوضاع سیاسی کشور پس از پایان دوران اشغال متّفقین بعد از پایان جنگ دوّم و قبل از خروج خود، جهت حفظ منافع خود در کشور ایران هر کدام دست به اقداماتی زده بودند تا جای پای خود را محکم نمایند. شورویاین کشور با تشکیل حزب وابسته توده، به دنبال گسترش نفوذ خود در ایران بود و در سال های اوّلیّه بعد از جنگ نیز با جریانات آذربایجان و پیشه وری این کار را انجام دادکه با توجّه به قیام مردم در آذربایجان و مسائل دیگر نهایتاً مجبور شد از این استان بیرون برود.  آمریکا به دنبال جای پا و دستگیره هایی می گردید و با توجّه به این که سوابق استعماری از او در ایران بروز نکرده بود، تعداد زیادی از روشنفکران با خوش بینی در پی این بودندکه او را جانشین انگلیس نمایند و این زمینه بسیارخوبی برای نفوذ این ابر قدرت تازه نفس شده بود.  انگلیس با توجّه به نفوذ دیرینه اش در ایران، به دنبال گسترش و تداوم نفوذ گذشته خود که با  بر پایی جنگ دوّم و خسارات عظیمی که این کشور دچار آن شد، در آن خلل وارد شده بود، می گردید و رقیب جدیدش آمریکا که با توجّه به دوری از منطقه جنگ و عدم وارد شدن خسارت به امکانات و نیروهایش برنده اصلی جنگ محسوب می شد، در حال گسترش نفوذ خود بود. از سوی دیگر ملّت ایران که مزه دیکتاتوری و خفقان بیست ساله رضاخان چشیده بود و فقر و گرسنگی و تحقیر دوران جنگ را با تمام وجود احساس می کرد، در حال بیداری و آگاهی و توجّه به آنچه در سال های قبل بر او گذشته بود می بود و شرایط سیاسی کشور حالت آتش زیر خاکستر داشت و آتش ضدیّت با استعمارگران و وابستگان آنان در حال مشتعل شدن بود. مطرح شدن موضوع نفت و غارت آن توسط انگلیس، در حالی که ملّت ایران در فقر و فلاکت دست و پا می زد، به عنوان سلاحی که باید جهت رفع مشکلات ملّت ایران و استفاده از آن به عنوان وسیله ای جهت
بیداری و قیام مردم ایران استفاده نمود، در دستور کار رهبران و بعضی روشنفکران دلسوز قرار گرفت. دربار و وابستگان انگلیس با به رویکار آوردن بعض وابستگان خود، به دنبال خلع سلاح ملّت ایران بر آمدند تا با تصویب یک قرار داد جدید البته با شرایطی بهتر از قبل[۵]زمینه اعتراضات مردمی را خنثی نمایند. در سال ۱۳۲۷ با بوجود آمدن قضیه ترور شاه در دانشگاه تهران بهترین بهانه بدست آمد و قبل از هر کس آیت الله کاشانی که منادی و زبان گویای مردم ایران در این جریان بود، به لبنان تبعید گردید. در جریان مجلس ۱۶ با ابتکار بسیار زیبایی که به کار برده شد آیت الله کاشانی بعنوان کاندید مردم تهران انتخاب و با بدست آوردن مصونیت به ایران بازگشت و رهبری مردمی مبارزه ملی شدن نغت را بعهده گرفت. انگلیس برای سرکوب جریان مبارزه ملی شدن نفت یکی از وابستگان خود (رزم آرا) را به نخست وزیری رساند و او بدنبال بستن قرار دادی با انگلیس جهت خنثی نمودن طی شدن صنعت نفت بود. ؟ اسلام با ترور این مهره دست نشانده و نظامی بی وطن موجب شدند تا وابستگان انگلیس آنچنان به وحشت بیفتند که درست در فردای روز ترور رزم آرا با اکثریت آرا به ملی شدن صنعت نفت میدان رای دادند. جالب است که کمیسیون ملی شدن نفت که به ریاست ؟ طی دو ماه نتوانسته بود در این رابطه اقدام نمایندو نظر خود را ابراز نماید طی ۲۴ ساعت به ملی شدن صنعت نفت رای بدهد و حقیقت اینست که مصدق خود به ملی شدن صنعت نفت نداشت و پیشنهادات قبلی او بالا بردن در صد سهم ایران بوده است. باتوجه به جریانات مجلس ۱۵ و اقلیتی که در برابر قرار داد (گس – گلشاهیان) ایستادگی نمود و توجه مردم را به خود جلب نموده بودند جبهه ای از نیروهای ملی با هدف نهایی ظاهراً جهت استقرار کشور تشکیل گردید. این نیروها بسیار نامتجانس و همانطور که از نام آن مشخص است اصلاحات یک جبهه و نه یک حزب تشکیل گردیدند و رهبر آنان همراه با ۱۸ نفر دیگر درجریان انتخابات دوره ۱۶ و با توجه به تقلب در انتخابات در دربار متحصن شدند و نهایتاً با برگزاری مجدد انتخابات دکتر مصدق وارد مجلس شد و پس از قتل رزم آرا و با پیشنهاد جمال امامی رهبر مخالفان ملی شدن نفت! مصدق پس ازرای گیری به نخست وزیری رسید. وزرای او اکثراً فرای سونهای وابسته به انگلیس و آمریکا بودند که می توان از سه لشکر زاهدی، باقر کاظمی، شاپور بختیار، دکتر اخوی، محسن خواجه نوری، سر تیپ دفتری و سر لشکر وثوق نام برد . مصدق از تحصیلکردگان رشته حقوق در فرانسه و عضو فراماسونری بوده است که پس از جنگ جهانی اول به ایران مراجعه می نماید وبه فعالیت سیاسی و  می پردازد همسر و فرزندان او در پنج سال اول به ایران مراجعت او در نزد یک خانواده فرانسوی که از دوستان او بود و مورد اطمینان او واقع شده بوند زندگی می نموده اند! تعداد بسیار زیادی از نزدیکان مصدق اعضاء فعال شهرهای فراماسونی بوده اند ودر دوران رضاخانی از کارگزاران درجه اول این دوران سیاه بوده اند و در مبارزه روشنفکران خود باخته، با فرهنگ و اعتقادات ملت ایران نقش کلیدی داشته اندو با زوان رضا خان به حساب علی امینی (پسرخاله) سهام السلطنه بیات (خواهر زاده ) دکتر سید حسن امامی (فرزند برادر همسر ) اشاره نمود. تفکرات ملی گرایانه و لیبرالیستی مصدق همراه با اعتقاد و اعتماد و تحت تاثیر اطرافیان[۶]عدم تضاد ریشه ای او با طبقه دربار وانگلوفیل ها و فرامانسونهای وابسته به انگلیس و آمریکا بود (که با توجه به اینکه با رفتن رضا خان که رفتن فقط یک فرد بود نه رفتن یک نظام و در نتیجه نظام حاکمه ایران تفاوتی با دوران رضا خان ننموده بود) از او در عالم سیاست یک ماشین ژیانی ساخته بود که جز بر جاده ای بودند نمی توانست با رهبری روحانیت که غرب و غرب باوران در پیش پایش نهاده پیش برود و نهایتاً با شکستن نهعضتی که مردم آنرا بوجودآورده و با خون خودآنرا آبیاری نموده بودند قهرمانانه! خود را کنار کشیده و علیرغم تذکرات دلسوزان ملت را در برابر یک عمل انجام شده قرار داد و ۲۵ سال ملت ایران را مجدد به روز سیاه نشاند.   مسئولیت های مصدق  قبل از نخست وزیری:  استانداری فارس بعد ازدائی اش فرمانفر ما در زمان تشکیل پلیس جنوب با حمایت انگلیس ۲- وزیر مایه قوام رضا خان همه وزیرجنگ بوده جریان در این دوران دوره که نهضت جنگل و محمد تقی پسیان درهمین دوره به شهادت می رسند و عضو مشاوران درایران ویژه رضا خان همراه محمد علی فروغی و ۶ نفردیگر مانند تقی زاده ۳- استانداری آذربایجان ۴- وزیر خارجه در دولت مشیر الدوله ۵- نماینده تهران در دوره ۵ و ۶ که بعلت منخالفت با سلطنت همزمان رضا خان با ریاست دولت او رضاخان در سالهای بعد به او توجه نمی نماید. (نه مخالفت ماهیتی با او) ۶- حدود ۱۱ سال در گوشه غربت در احمد آباد. ۷- چند ماه تبعید قبل از اشغال ایران به بیرجند و آزادی او یا توصیه بردن جاسوس مشهور در دربار ۸- نمایندگی در دوره ۱۲ ۹- نمایندگی در دوره ۱۶ ۱۰- نخست وزیری ایران  وابستگی فکری سوابق و اجرایی و خانوادگی و عقیدتی مصدق  سوابق فکری و عقیدتی بینشی مصدق همراه با وابستگی های خانوادگی و تعارفات قوم خویش ضربات بزرگی به او و در نتیجه به نهضتی که در قحط الرجال آن سالها بر دوش او قرار گرفته بود وارد ساخت.[۷]پس از وقایع ۳۰ تیر مصدق علیرغم فداکاری مردم کسانی را که مسبب کشتار در این روز بودند تحت تعقیب قرار نداد و حتی سر لشکر وثوق که موجب کشتار مردم شده بود بر سر کا
ر آمد و در برابر اعتراضات مردمی و بخصوص آیت الله کاشانی اورا فرزند پیشکار فرمانفرمان رای خود دانست و او را آرام خوبی توصیف نمود! (فرزند پیشکارائی راکه نمی شودتوصیف کرد ) و معاون او احمد قوام راکه مجلس حکم به مصادره اموالش داده بودو آیت الله کاشانی مهدور الدم دانسته بود در پناه خود گرفت و اغوال او را نیز توصیف نکرد (؟ را که نمی شود اموالش را مصادره نمود . آنوقت به صورت زن و فرزندش چگونه نگاه می توان نمود!) و او را درپناه خود از گزند روزگار در امان داشت. v         انتصابات او بعد از  ۳۰ تیر موجب ایجاد اختلافاتی در میان جبهه ملی و نیز میان او و آیت الله کاشانی گردید . v         عدم جلوگیری از تولید و فروش مشروبات الکلی و تحریم آن به بهانه اینکه موجب ایجاد در آمد در کشور است موضوع دیگری است که زمینه اختلاف میان دو دولت آیت الله کاشانی گردید. v         دستگیری شهید نواب صفوی و تعداد زیادی از فدائیان اسلام که قبل از ۳۰ تیر انجام شده بودو بیش از یکسال طول کشیده بود لکن دراین میان بسیاری از وابستگان خود او که سالهای بعد از ۲۸ مرداد ۳۲ نیزبر سریر قدرت ماندند و قاتلان شهدای ۳۰ تیر آزادانه به توطئه مشغول بودندو زاهدی که خطر کودتای او به مصدق رسیده بود ( و در دوران ریاست مجلس آیت الله کاشانی بالطایف الحلیل او رادر مجلس نگاه داشته بودند تا از توطئه های او جلوگیرند[۸] )آزادانه مشغول توطئه بودومتاسفانه دولت مصدق علیرغم گرفتن اختیارات کامل و در اختیار داشتن ارتش یعنی (قانونگذاری + قدرت اجرایی + قوای انتظامی ونظامی ) نتوانست بر سرپا بماند و این در حالی بود که در ۳۰ تیر هیچ یک از این اهرمهای قدرت در سمت او نبود ومردم فداکار ایران با فداکاری او را مجدد بر سر کار آورده بودند!حضرت امام خمینی در رابطه با جبهه ملی و مصدق مطالبی بیان داشته اند که بسیار آموزنده است : (یک گروهی از اولش باطل بوده است من از آن ریشه هایش می دانم ، یک گروهی که با اسلام و روحانیت اسلام سر سخت مخالف بودند، از اولش همه مخالف بوده اند. اولش هم وقتی که مرحوم آیت الله کاشانی دید که اینها دارند خلاف می کنند صحبت کرد ، اینها کاری کردند که یک سگی رانزدیک مجلس عینک بهش زدند اسمش را آیت الله گذاشته بودند. این درزمان آن بودکه اینها فخرمی کنندبه وجوداو آنهم مسلم نبود.»  نگاهی به اوضاع اقتصادی واجتماعی بعداز پایان جنگ دوم درکشور  ۱- جمعیت : جمعیت ایران درسال ۱۳۲۰ (شروع جنگ ) در حدود ۷/۱۴ میلیون نفر بوده است که در پایان آن به ۹/۱۵ و درسال ۱۳۳۰ به ۱۸ میلیون نفر می رسدکه :

سال جمعیت شهری روستایی
۱۳۲۰ ۷/۱۴ ۳/۳ ۴/۱۱
۱۳۲۵ ۹/۱۵ ۱/۴ ۸/۱۱
۱۳۳۰ ۱۸ ۱۱/۵ ۹/۱۲

۲- تولید ناخالص ملی  طبق برآوردهایی که به عمل آمده است برای سالهای ۲۶ و ۲۸ بصورت زیر بوده است:

۱۳۲۶ ۴۸ میلیارد ریال سرانه در حدود ۸۵ درصد
۱۳۲۸ ۴۲ میلیارد ریال

اقتصاد ایران – جان باریر ) ۳- شاخص هزینه زندگی (۱۰۰-۱۳۱۵) و حجم پول منشره

سال شاخص (درصد ) حجم پول (میلیاردریال)
۱۳۲۰ ۲۰۶ ۱۸۰۰
۱۳۲۱ ۳۳۱ ۲۶۹۲
۱۳۲۲ ۶۴۷ ۵۵۰۳
۱۳۲۳ ۶۱۹ ۷۷۶۲
۱۳۲۴ ۶۲۴ ۷۵۵۰
۱۳۲۵ ۶۰۱ ۷۸۰۰
۱۳۲۶ ۶۶۰ ۷۸۰۰
۱۳۲۷ ۷۱۱ ۶۶۷۲
۱۳۲۸ ۶۱۸ ۶۲۷۳
۱۳۲۹ ۵۸۴ ۷۲۶۵
۱۳۳۰ ۶۲۳ ۷۸۰۰

اطلاعات اقتصاد درسال شماره های ۵۶و۵۵و۵۴و۵۳ که با شروع جنگ شاخص هزینه زندگی همگام با افزایش اجباری حجم پول افزایش یافته است که و فشارهای شدید ی را بر گرده ملت ایران وارد نموده است برای رفع مشکل گرانی که ناشی از خریدهای متفقین و بسته بودن بازارها وارداتی بود (و نیز راهها ) در ۱۳۲۴ برای واردات اقلام ضروری شروع به فروش ارز گردید. ودر ۱۳۲۸ با کاهش ارزش دلار برای رفع مشکل گرانی که ناشی از خریدهای متفقین و بسته بودن بازارهاو وارداتی بود (ونیزراهها ) در ۱۳۲۴ برای واردات اقلام ضروری شروع به فروش ارز گردید و در ۱۳۲۸ با کاهش ارز از ۳۱۲۸ ، ۴/۸۹ ریال و کاهش حق گمرک کالاهای وارده از انگلیس واردات تشویق شد که در سالهای ۱۳۲۷ و ۱۳۲۸ به دوران رکود صنایع منجر گردید زیرا رقابت ایجاد شده پس از جنگ که با واردات کالا آغاز شد تا این سالها ادامه داشت بصورتی که اکثرکارخانجات خصوصی و دولتی در معرض تعطیل قرار گرفتند و کشمکشهای اجتماعی و اعتصابات زمینه تعطیلی بودن بعضی از آنهارافراهم آورد. ۴- دردهه ۲۰ اولین بار فکر کنترل فعالیت های اعتباری بانک ها ازراه (لزوم نگهداری ذخیره قانونی ) درسال ۱۳۲۵ به مورد اجرا گذاشته شد و مقدار آن ۱۵% سپرده های دیداری و ۶% سپرده های ثابت تعیین شد. و درسال ۱۳۲۷ شدیدترشد و بانک های خارجی مکلف شدند ۵۵% سپرده های خود را نزد بانک ملی تودیع کنند و تشکیل ثبت جدید بدون اجازه ممنوع گردید و سپرده اند و سپردن ارز معادل سرمایه بانک ملی و اخذ ریال اجباری شد و اولین بانک ایرانی در ۱۳۲۸ با سرمایه ۱۰۰ میلیون ریال تاسیس گردید. و این امر موجب شد  درسالهای ۳۱ و ۳۰  ۷ بانک خصوصی و دولتی درایران تاسیس گردد.و در بهمن ۳۰ بانک انگلیس همه شعب خود را بست و در ۱۳۳۱ نیزشعبه مرکزی خود را تعطیل نمود.  ۵- تجارت خارجی  تجارت خارجی ایران طی سالهای جنگ و بعد از آن به شدت افزایش یافته است بر اساس جدول زیرمقدار واردات درسال ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۵ از جهت مقداری کاهش لکن ازجهت ارزش افزایش یافته است که نشانگر رشد سریع قیمت آنهامی باشددر سال ۱۳۲۵ مقدار واردات معادل ۱۳۲۰ می شود لکن ازجهت ارزش به ۵ برابر آن می رسد . ازسالهای بعد از جنگ همراه با افزایش مقداری واردات ارزش آن نیز در حال افزایش می باشد. صادرات ایران طی مدت ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ از جهت مقداری  دو و نیم برابر از جهت ارزشی ۹ برابر شده است طی این سالها تنها در سالهای ۲۸-۱۳۲۶ صادرات ایران کاهش یافته است که دلیل آن تحریم خرید کالاهای ایران توسط شوروی بوده است و درسال ۱۳۲۷ نیز سده ی شدید محصولات صادراتی ایران راکاهش داد. در سال ۱۳۳۰ قرار داد مجددی بین ایران و شوروی بسته شد که موجب توسعه مجدد صادرات ایران از این سال به بعد شد موازنه تجاری ایران طی دهه ۱۳۲۰ کلاً دچار کسری بوده است و تنها در سالهای ۱۳۲۰ و ۳۲ و۱۳۳۱ دارای موازنه مثبت شده است. درسال ۱۳۲۸ بیشترین کسری تجاری در این دوره وجودداشته است (۵ میلیارد ریال ) این کسری موازنه شدید از راه هزینه نمودن موجودی که دولت ایران طی دوران جنگ بدست آورده بود (۲۲۶ میلیون ریال ) و یاافزایش بدهی های کوتاه مدت ۱۱۲۵ (میلیون ریال) و یا تقلیل دارایی های کوتاه مدت خود (۱۸۰۰ میلیون ریال ) تامین شده است. پس از جنگ بازار ایران بر روی کالاهای وارداتی گشوده شده بود و کمبودهای دوران جنگ بازار مناسبی برای تولیدکنندگان خارجی بوجود آورده بود و برنامه اول با ۲۱ میلیاردریال هزینه در تمام بخشهای اقتصادی این موضوع را تشدیدنمود. واردات وسائل نقلیه ، فلز و محصولات فلزی و ماشین آلات و مواد اولیه صنعتی مرتباً در حال افزایش بود و سهم نسبی آن از ۲۸% در سال ۱۳۲۵ به ۴/۳۴% و ۱/۴۱% در سال ۱۳۳۳ رسیده است. کالاهای مصرفی مانند شکر، چای، پارچه مانند سالهای قبل از جنگ بخش عمده ای از کل واردات کشور را تشکیل می دهد اگر بر اثر اختلاف با شوروی درسال ۱۳۲۷ از ۴۵% سالهای قبل به ۱۷ درصد کاهش یافت. صادرات کشور نیز بیشتر همان کالاهای صادراتی قبل  مانند قالی و پنبه و خشکبار وشیر و برنج و پوست بوده است و البته در بعد از جنگ اهمیت بیشتری یافته است دربین کالاهای صادراتی پنبه در درجه اول قرار داشته است و در صد صادرات فرش تغییرچندانی ننمودو در سالهای پایانی نیز یه شدت کاهش یافت. در هر صورت بر اثر جو روانی دوران جنگ سیاست افزایش واردات در پیش گرفته شد و طی سالهای۲۹-۱۳۲۶: حجم واردات از ۲۶۲ هزار تن به ۵۰۳ هزار تن رسید. و ارزش واردات از ۴۷۰۵ میلیون ریال به ۶۲۴۲ میلیون ریال رسید. طی ۴ سال فوق ۶۸۶ میلیون دلار واردات و طی ۴ سال فوق ۲۹۲ میلیون دلار صادرات کسری              ۳۹۴ میلیون دلار صادرات که تقریباً حدود۴۰۰ میلیون دلار از ذخایر ارزی کشور را صرف آن نمودند و مشکلات زیادی برای صنایع از جهت رقابت با تولید کنندگان خارجی ایجاد نمودند. متاسفانه برنامه ریزی در ایران ۴ سال بعداز جنگ که  ذخایر ارزی کشور (که در دوران جنگ به دست آمده بود ) صرف سیاست واردات شده بود به تصویب رسید[۹]و در این زمان امکانات ارزی اجرای آن وجود نداشت. در سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۲ شمال شرکت نفت و وابستگان دربار و فئودالها در مجلس با تصویب نکردن بودجه دولت ها و محدود کردن آزادی سیاست گذاری و برنامه ریزی، عملا مملکت را به سوی ورشکستگی و سقوط کشاندند.  ۶- اعتبارات وزارتخانه ها تا پیش از برنامه اول  اعتبارات جاری به شدت افزایش یافت لکن با توجه به تورم موجود هزینه های واقعی به مقدار قابل ملاحظه ای کاهش یافت. جدول زیر تا حدودی وضعیت اعتبارات در این سالها را نشان می دهد. اگر چه بدلیل انتشار و گزارش عملکرد تنها بر اساس اعداد
بودجه (یعنی فقط پیش بینی سال بعد)  اعتبارات چهار وزارتخانه مهم در بودجه عمومی ۱۳۲۷-۱۳۲۰ (میلیون ریال )

وزارتخانه ۱۳۲۰ ۱۳۲۱ ۱۳۲۲ ۱۳۲۳ ۱۳۲۴ ۱۳۲۵ ۱۳۲۶ ۱۳۲۷
جنگ ۵۹۳ ۷۰۰ ۱۰۰۰ ۱۱۱۷ ۱۰۹۶ ۱۵۴۵ ۱۴۷۹ ۱۶۵۱
صنایع و معادن بازرگانی ۹۹۶ ۴۳۳۰ ۲۵ ۲۶ ۲۶ ۳۹ ۴۲ ۴۱
راه ۱۰۹۲ ۲۶۳ ۱۴۳ ۲۱۸ ۱۷۹ ۲۳۱ ۴۲۹ ۱۱۷
فرهنگ ۱۹۵ ۱۷۷ ۲۵۲ ۳۰۶ ۳۸۰ ۵۰۸ ۵۶۶ ۶۷۵
کشاورزی ۱۲۲ ۱۰۰ ۱۷۱ ۱۸۶ ۱۷۶ ۱۸۰ ۱۹۳ ۷۴
کل وزارتخانه ها ۴۱۴۷ ۳۰۳۸ ۳۱۹۸ ۴۴۱۹ ۴۳۱۲ ۵۹۹۵ ۸۰۲۱ ۵۸۳۹

باتوجه به نکته ای که در فوق اشاره رفت و کاهش اعتبارات واقعی صنایع و معادن و بازرگانی و راه و کشاورزی اعتبارات جاریشان کاهش نیز داشته است به شدت نسبت به سال ۱۳۲۰ در سال ۱۳۲۷ افزایش یافته است. و این دو وزارتخانه عبارتند از : وزارت جنگ که حدود ۵/۲ برابر وزارت فرهنگ ۵/۳ برابر شده است . ۷- با توجه به اینکه در این دوران آمریکا همزمان با جنگ در کنار متفقین جهت آینده خود برنامه ریزی در زمینه های سلطه آینده خود را فراهم می ساخت به دادن وام و کمک های نظامی و اقتصادی به ایران پرداخت:کل کمک ها در سال ۱۳۲۵           ۲۶ میلیون ریال       کل کمک ها درسال ۱۳۲۸               ۳۳ میلیون ریال کل کمک های نظامی در سال ۱۳۲۸    ۱۷ میلیون ریالوام و کمک اقتصادی  درسال ۱۳۲۸      ۱۷ میلیون ریال  ۸-

واردات ماشین آلات تن  بر یک میلیون ریال صنایع غیر نساجی با نساجی / تن متریک میلیون ریال
۱۳۲۰ ۱۷۲۱ ۲۰۹۷۶ ۱۷۵۵ ۲۱۶۰۱
۱۳۲۱ ۲۱۹ ۳۲۹۰ ۷۷۱ ۷۰۱۵
۱۳۲۲ ۳/۵۸ ۱۵۵۱ ۸۷ ۲۳۱۰
۱۳۲۳ ۱۶۸ ۹۲/۷۲ ۱۷۱ ۵۶/۷۴
۱۳۲۴ ۲۶۴ ۷۵۳/۱۰ ۲۷۳ ۳۰۱/۱
۱۳۲۵ ۲۱۴۱ ۵۱۹/۴۵ ۲۱۵۰ ۸۷٫/۴۶
۱۳۲۶ ۱۴۴۸ ۲۳۰/۵۶ ۱۶۹۵ ۲۶۱/۶۴
۱۳۲۷ ۱۵۱۳ ۲۳٫/۶۴ ۱۶۸۱ ۵۶۶/۷۳
۱۳۲۸ ۳۶۷۸ ۱۷۷/۱۵۸ ۵۸۱۲ ۲۷۶/۲۳۲
۱۳۲۹ ۶۲۹۳ ۲۷۰/۲۴۴ ۸۶۰۲ ۶۱۴/۳۳۲
۱۳۳۰ ۷۴۵۹ ۹۸۶/۲۸۵ ۹۱۵۸ ۵۷۶/۳۷۲

همان طور که ملاحظه می شود واردات سرمایه به کشور طی سالهای جنگ به شدت کاهش یافته است ولی بعد از پایان جنگ مجدداً شروع به افزایش نموده است و در سالهای پایانی دهه که برنامه ریزی آغاز شده است واردات ماشین آلات در کلیه صنایع به شدت افزایش یافته است در سال ۱۳۳۰ در حدود ۴-۳ برابر شده است.  ۹ – سرمایه گذاری در زمینه راه آهن: در سالهای اخر دوران رضا خان رقم سرمایه گذاری به شدت افزایش یافت و در سال ۱۳۱۷ راه آهن (جنوب – شمال ) افتتاح شد. لکن پس از افتتاح راه آهن و بخصوص در دوران جنگ این سرمایه گذاری به شدت کاهش یافت و به چیزی در حد صفر رسید. لکن در سالهای پس از جنگ مجددا به توسعه راه آهن توجه گردید اگر چه نسبت به قبل از جنگ بسیار ناچیز است. هزینه سالانه جهت راه آهن (میلیون ریال جاری ) و (تن) با پایان جنگ و نیزبا شروع برنامه ریزی در ۱۳۲۷ توجه ویژه ای مجدد به راه آهن گردید اگر چه با توجه به کاهش ارزش ریال حد اقل در این دهه توجهی که قبل از جنگ به راه آهن شد دیده نشد.

سال تن میلیون ریال
۱۳۱۷ ۱۲۰۱۳ ۷/۵۰
۱۳۱۸ ۷۹۹۶ ۲/۱۷
۱۳۱۹ ۱۰۲۱ ۳/۵
۱۳۲۰ ۶۴۰ ۹/۱
۱۳۲۱ ۳۵۸ ۶/۵
۱۳۲۲ ۹/۱۲ ۱/۰
۱۳۲۳ ۱۶۱ ۹/۰
۱۳۲۴ ۲۵۶ ۹/۴
۱۳۲۵ ۸۳۱ ۸/۹
۱۳۲۶ ۵۶۶ ۴/۳
۱۳۲۷ ۱۸۴۰ ۴/۱۴
۱۳۲۸ ۱۲۱۹ ۹
۱۳۲۹ ۱۰۶۲ ۲۵
۱۳۳۰ ۵۴۸ ۲۰
۱۳۳۱ ۳۲ ۶/۳
۱۳۳۲ ۳۲۰۰ ۶/۲۱۷

۹- برنامه هفت ساله اول این برنامه که اعتبار اتش در کل ۲۱ میلیارد ریال بود بدلیل همزمانی با نهضت ملی شدن نفت و محاصره اقتصادی ایران بطور کامل به اجرا درنیامد . میزان نفت ومحاصره اقتصادی ایران به طور کامل به اجرا در نیامد. میزان اعتبارات آن بصورت زیر در بخشهای مختلف تقسیم شده بود:

میلیون ریال (سهم درصد )
کشاورزی ۵۲۰۰ ۷/۲۴
ارتباطات شامل راه و راه آهن  بنادر و فرودگاه ۵۰۰۰ ۸/۲۳
صنایع و معادن ۳۰۰۰ ۳/۱۴
نفت تاسیس شرکت اکتشاف ۱۰۰۰ ۸/۴
پست و تلگراف ۸۰۰ ۸/۳
امور اجتماعی و شهری ۶۰۰۰ ۵/۲۸
جمع ۰۰۰/۲۱ ۱۰۰

محل تامین اعتبارات در ص.ورت زیر بوده است : ۱- در آمد نفت                                 ۷۸۰۰  میلیون ریال ۲- وام از بانک ملی طی ۷ سال             ۴۵۰۰   میلیون ریال ۳- وام از بانک جهانی                         ۶۷۰۰  میلیون ریال    (۳۲% کل اعتبارات )  ۴- وام از موسسات خصوصی ایران         ۱۰۰۰   میلیون ریال ۵ – از محل فروش دارائیهای دولت       ۱۰۰۰    میلیون ریال   منابع و مأخذ هایی که به آن رجوع شده است: ۱- اقتصاد ایران       ج. بارگیری ۲- از سید ضیاء تا بازرگان   ناصر نجمی ۳- ظهور و سقوز سلطنت پهلوی      خاطرات ارتشبد سابق حسین فر دولت ۴- سقوط شاه        فریدون هویدا ۵- مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی      جیمز بیل ویلیام راجرلویس – کاوه بیات و عبدالرضا هوشنگ ۶- نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق    محمد صادقی تهرانی ۷- چهره حقیقی مصدق السلطنه        شهید دکتر آیت ۸- تاریخ معاصر ایران ( جلد ۲)   پیش آوری   ۹- فراموشی نه فراماسونری در ایران      جلد ۳۱۰- اقتصاد سیاسی ایران    دکتر محمد علی کاتوزیان ۱۱ – مجله پیام انقلاب شماره ۲۸   اسفند ۵۹ ۱۲- نفت، قدرت و اصول    مصطفی علیه   غلامحسین صالحیار ۱۳- تعدادی از مجلات بانک ملی دهه ۲۰ ۱۴- اطلاعات اقتصادی سیاسی شماره   ۵۶- ۵۳۱۵- اقتصاد ایران      دکتر ابراهیم رزاقی ۱۶- تاریخچه سیاسی سی ساله بانک ملی     بانک ملی ۱۷- اهمیت استراتژیکی ایران در جنگ جهانی دوم   همایون الهی (ترجمه از متن آلمانی ) ۱۸- بانک مرکزی و تجربیات پولی ایران       هوشنگ شجری ۱۹- تاریخ سیاسی معاصر( جلد اول )   جلال الدین مدنی ۲۰- سالهای ملی شدن صنعت نفت      حسین مکی


[۱] – خاطرات دوست صمیمی کودکی و بزرگ سالی محمد رضا پهلوی، ارتشبد فردوست بسیار جالب و وضعیّت روحی و روانی هر دو را به خوبی نشان می دهد. به کتاب ظهور و سقوط  سلطنت پهلوی – خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست مراجعه شود.

[۲] – جاسوس بسیار کار کشته اانتلیجنت سرویس انگلیس که سوئیسی الاصل بود و در سوئیس به عنوان نظافتچی مدرسه، زمینه.رفاقت با شاه را ریخت و در ایران در سالهای بعد بعنوان…………………………………….

[۳] – به نمایندگی از جانب سفارت انگلیس و از جانب جاسوس اول آنها (ترات ) و تمام وابستگان آنان در ایران.

[۴] – دستمزد کارگران ایرانی ۴ سنت در روز (۵/۱ریال) و ۵۰ بار کمتراز حداقل تعیین شده قانونی بود و با همدستی آمریکا و انگلیس آنچنان قوانینی گذشت که کسی جرأت کوچکترین حرکتی را نداشت. مثلاً کسی که از جایی اخراج می شد هیچ جای دیگری او را استخدام نمی کرد.

[۵] – در این تاریخ آمریکا قرار دادهایی با شرایط بهتر از انگلیس با بعض کشور های همسایه ایران منعقد نموده بود.

[۶] – جواب مصدق به دکتر بقایی که به بودن متین دفتری به  سفر آمریکا نسبت مذاکره اعتراض نموده بود: آقای دکتر شما گرفتاریهای مرا نمی دانید متین را ماد سوگلی خانم است و خانم دو پا را توی یک کفش کرده که او جزء هیئت می باشدو اگر او را بزم خانه این چند تا شوید باقیمانده را (موها ) می کند. تاریخ سیاسی معاصر ایران جلال الدین مدنی ص ۴۲۱ جلد ۱

[۷] – شکست نهضت ملی شدن نفت قشر روشنفکران ملی گرا را که با توجه به رونق تفکرات ناسیونالیستی در جهان سوم در آن به این نهضت دل خویش نموده بودند سه خورده نموده بصورتی که جریان فرا متغیرها (۱۳۲۷ به شدت رواج و رشد یافته است این موضوع در نامه آیت الله کاشانی سه روز قبل ازکودتا به مصدق گوشزد شده است این نامه که زوایای تارک نهضت ملی شد ننفت را نشان می دهد و جهت ثبت در تاریخ به مصدق نوشته شده است توسط روشنفکرانی که ماهیتشان بیشتر خود باختگی در برابر تفکرات لیبرالیستی و ناسیونالیستی است به عدم صحت و تقلبی بودن آن اشاره شده است لیکن اخیراً اقای حسن سالمی که نامه را از جانب آیت الله کاشانی به مصدق رسانده است به این موضوع به شدت اعتراض و صحت آنرا تائید ننموده است . به مجله ۱۵ خرداد شماره های حدود ۱۰ مراجعه شود.

[۸] – در حالی که وابستگان خیانتکاری چون سیاست وفلاح رابرشرکت نفت مسلط نمود و سه لشکر وثوق از مسببین ۳۰ تیر را علیرغم مخالفت های متعدد به معاونت خودبرگزیده بود (معاون وزارت دفاع !!؟ ) که او بعداً هم معاون وزارت دفاع دولت کودتا شد و شاپور بختیار دکتر اخوی و نصرت الله امینی علیرغم وجود اسناد خیانت آنان که در اختیار مصدق بود  به مسئولیت های مهمی گمارده شده بودند.

[۹] – مجموع ذخایر ارزی دوران جنگ ۶۵۰ میلیون دلار بوده است.

درباره ی مدیریت

مطلب پیشنهادی

شهید دکتر مصطفی چمران قهرمان بزرگ نجات کردستان و مردم مظلوم آن از دست مزدوران آمریکا و صهیویسم

کردستان، گروهکهای ضد انقلاب و پیام تاریخی امام در مرداد پنجاه و هشت – قسمت دوم – سید محمد هاشم پوریزدانپرست

کردستان، گروهکهای ضد انقلاب و  پیام تاریخی امام  در مرداد پنجاه و هشت – قسمت …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *